Tradities vervagen
Terwijl het wereldnieuws wordt gedomineerd door oorlogen, importheffingen en een kleine groep zichzelf bejubelende wereldleiders, schudt het Afrikaanse continent het stof van zich af. Op een continent met een enorme culturele diversiteit, een ingewikkelde lappendeken van volkeren en een geschiedenis van uitbuiting door westerse mogendheden, tekent zich in hoog tempo een nieuwe werkelijkheid af. Een ontwikkeling die ongetwijfeld invloed zal hebben op de rest van de wereld. Wat is er aan de hand?
Geschiedenis
Afrika bestond van oudsher uit een groot aantal etnisch verschillende gemeenschappen die geografisch grotendeels van elkaar waren gescheiden. Elke gemeenschap kende haar eigen taal, leiderschapsvormen, familietradities en gebruiken. Op het continent worden ongeveer tweeduizend talen gesproken. Deze grote verscheidenheid zorgde voor een losse maar vreedzame versnippering en maakte Afrika tegelijkertijd tot een relatief gemakkelijke prooi voor Europese koloniale machten, die met rechte lijnen op de kaart hun territoria afbakenden. Zo ontstonden nieuwe staten, zoals Brits Oost-Afrika, het huidige Kenia.
De koloniale machthebbers veranderden de maatschappelijke structuur ingrijpend. De aanleg van het spoorwegnet vanaf 1895 stimuleerde mobiliteit en leidde tot het ontstaan van grote steden. Na de onafhankelijkheidsgolf na de Tweede Wereldoorlog namen veel Afrikaanse leiders het westerse politieke model over, inclusief de daarbij behorende machtsstrijd en politieke rivaliteit. Maar juist dat model begint inmiddels steeds meer te kraken.
Grootschalige economische ontwikkeling en het benutten van de eigen natuurlijke rijkdommen kwamen lange tijd nauwelijks van de grond. Daardoor kampt Afrika vandaag de dag nog steeds met hoge schulden, afnemende ontwikkelingshulp, oorlogen, waterschaarste, corruptie, armoede en een snel groeiende bevolking.
Vandaag
Met een gemiddelde leeftijd van slechts negentien jaar heeft Afrika de jongste bevolking ter wereld, terwijl veel landen tegelijkertijd worden geleid door enkele van de oudste en langstzittende leiders. Deze uitzonderlijk grote generatiekloof zorgt ervoor dat jongeren zich steeds nadrukkelijker afzetten tegen verouderde maatschappelijke structuren.
Door hun enorme aantal, hun energie, optimisme en flexibiliteit winnen zij steeds meer terrein. Voor veel huidige leiders wordt het steeds moeilijker aansluiting te houden bij grote delen van de bevolking. Deze groeiende afstand wordt door velen gezien als een tikkende tijdbom.
In Kenia vielen vorig jaar tijdens demonstraties veel slachtoffers. Senegal laat juist zien hoe verandering ook vreedzaam kan verlopen. Daar zorgde de verkiezing van de relatief jonge president Bassirou Diomaye Faye (bijna 46 jaar) voor een opvallende koerswijziging. Zijn boodschap aan Afrika is helder:
“Leiderschap is een voorrecht, geen kans om jezelf financieel te verrijken.”
In Senegal droomt maar liefst 83 procent van de jongeren ervan een eigen onderneming te starten.
In de Afrikaanse steden wonen jongeren uit verschillende stammen steeds vaker harmonieus naast elkaar en ontstaan gemengde relaties. Op het platteland zijn de traditionele patronen echter nog duidelijk zichtbaar.
Tijdens een wandeling door het centrum van Nairobi, onder het genot van een kop koffie bij Java House – de Oost-Afrikaanse tegenhanger van Starbucks – vertelde een vriendelijke 24-jarige Keniaanse businessanalist:
“Elke stam had zijn eigen specialisme. Mijn grootvader was, net als ik, een Luhya (14 procent van de Kenianen). Wanneer financiële zaken werden besproken en een Kikuyu (17 procent en de grootste bevolkingsgroep van Kenia) het woord nam, luisterde hij met respect en zei hij weinig. Dat was nu eenmaal hun expertise. Onze stam stond juist bekend om de veeteelt en de Maasai (ongeveer één miljoen mensen, deels woonachtig in Tanzania) om hun nomadische veehouderij. Kijk nu eens naar mij: ik ben als Luhya businessanalist werkzaam en mijn vriendin is Kikuyu. Zij heeft een bedrijf dat websites ontwerpt en ontwikkelt.”
Dankzij het Engels als voertaal en het grote aantal internetgebruikers behoren jonge Kenianen inmiddels tot de meest vaardige gebruikers van kunstmatige intelligentie (AI) ter wereld. Zelf zeggen zij dat Afrika de fase van ‘inhaalslag’ inmiddels voorbij is en bezig is met ‘leapfrogging’: sprongsgewijs vooroplopen ten opzichte van andere delen van de wereld.
AI wordt breed toegepast door de jongere generaties en verbindt Afrika met de rest van de wereld. Tegelijkertijd bestaat er opvallend veel bewustzijn over de beperkingen ervan. Emotie, cultuur, diversiteit en een bredere menselijke context blijven volgens veel Afrikanen onmisbaar.
Ook klinkt er steeds meer kritiek op leeftijdgenoten die hun toekomst uitsluitend in Europa of de Verenigde Staten zoeken. Voor velen is duidelijk dat de Verenigde Staten steeds minder vanzelfsprekend het beloofde land zijn. Datzelfde geldt voor de afhankelijkheid van China. Het verkopen van grondstoffen aan China wordt kritisch bekeken, omdat de schulden uiteindelijk op de schouders van toekomstige generaties terechtkomen.
China heeft een eigen agenda in Afrika, net als Europa en de Verenigde Staten. Maar wat is Afrika’s eigen agenda? Dat is de vraag die uiteindelijk alleen Afrikanen zelf kunnen beantwoorden.
BUY AFRICAN
Afrika is niet arm; Afrika wordt slecht bestuurd.
Afrika produceert wat het zelf nauwelijks consumeert en consumeert wat het zelf nauwelijks produceert. Bovendien zijn Afrikanen vaak nog onvoldoende trouw aan Afrikaanse merken en zijn succesvolle Afrikaanse merken schaars.
Waarom zou een Afrikaan dure Europese chocolademerken kopen, terwijl de cacaobonen vrijwel om de hoek groeien? De kunst van het maken van hoogwaardige chocolade lijkt nog steeds vooral een Europees geheim.
Daarom klinkt steeds vaker de roep om een ‘Buy African Act’, geïnspireerd op de Amerikaanse Buy American Act uit 1933. Die wet bepaalde dat minimaal vijftig procent van de overheidsaankopen uit eigen land moest komen en gaf de binnenlandse economie een krachtige impuls.
Afrika beseft steeds meer dat het zelf in actie moet komen. Het bekende patroon van veelbelovende initiatieven die uiteindelijk niet worden afgemaakt, moet worden doorbroken.
Het gezegde “Uit wiens hand je eet, door hem word je gestuurd” leidt tot een nieuwe mentaliteit:
- Stop met vragen.
- Stop met bedelen.
- Stop met lenen.
Daarvoor in de plaats klinken overal op het continent nieuwe uitgangspunten:
- Herstel van onze waardigheid
- Herstel van onze cultuur en identiteit
- Herstel van ons eigen verhaal
- Herstel van onze ideeën
- Herstel van onze economieën
Ook hierbij zal AI naar verwachting een belangrijke rol spelen.
Of het nu gaat om koffiebonen, cacao, edelmetalen of rooibosthee: de verwerking en waardetoevoeging vinden nog altijd grotendeels in Europa plaats. Vervolgens worden de eindproducten tegen hoge prijzen weer aan Afrikaanse consumenten verkocht.
Afrika telt inmiddels bijna drie keer zoveel inwoners als Europa. Door de enorme dynamiek van de jonge generatie is het niet ondenkbaar dat de internationale jeugdcultuur zich over enkele decennia eerder zal ontwikkelen in Lagos of Nairobi dan in Londen, Milaan of Parijs.
Frits Spangenberg
Dit artikel is geschreven naar aanleiding van de ESOMAR-conferentie “Focus on Africa” (3-5 februari 2026) in Nairobi, Kenia. ESOMAR is de wereldwijde organisatie voor professionals in markt- en opinieonderzoek en de data- en insightssector. Opgericht in 1947 was dit de eerste ESOMAR-conferentie in Centraal-Afrika.