Onze toenemende kwetsbaarheden

Lezing voor Rotary Club Frankfurt

Kwetsbaarheid

Ik heb bijzonder genoten van de tentoonstelling in het Städel Museum in Frankfurt over ‘Rembrandts Amsterdamse Gouden Tijden?’ in februari 2025. De kunstwerken waren indrukwekkend en meeslepend, en de verhalen over het stadsleven in de 17e eeuw openden mijn ogen. Ze vormden de inspiratie voor de lezing die ik op 12 januari van dit jaar gaf.

Rembrandt liet in zijn tekeningen zien dat Amsterdam een pionier was. De stad deed iets wat destijds maar weinig steden op die schaal deden: zorgen voor haar kwetsbare inwoners. Anderen, waaronder de Frankfurters uit de 17e eeuw, hadden daar veel bewondering voor.

Natuurlijk wist ik dat zulke voorzieningen bestonden. In de oude binnenstad van Amsterdam staan nog altijd gebouwen uit die tijd voor wezen, geestelijk kwetsbaren en heropvoedingshuizen voor veroordeelde criminelen. Wat ik niet wist, was dat Amsterdam hierin een leidende of richtinggevende rol speelde. Zorgen voor kwetsbare mensen was toen noodzakelijk, net zoals dat vandaag de dag nog steeds noodzakelijk is.

Toen ik in mijn eigen Rotary Club Amsterdam zei dat het goed voelt om voor mensen in nood te zorgen, kreeg ik kritiek van een van onze jongste leden met een Turkse achtergrond:

“Vind je het niet nogal arrogant en paternalistisch om voor kwetsbare mensen te zorgen?”

Ik wist niet wat ik moest antwoorden. Ik voelde mij aangesproken en onzeker. Ik voelde mij kwetsbaar.

Het thema van deze lezing luidt daarom: Er is geen kracht zonder kwetsbaarheid.

Wie is de baas

De mate van paternalisme binnen een samenleving zegt veel over hoe die samenleving functioneert en hoe culturen kunnen polariseren en in diepgewortelde conflicten terechtkomen. Dit effect sijpelt door in de hele samenleving en raakt onder meer bedrijven, politiek en onderwijs. Een belangrijke bron voor mijn werk als socioloog zijn intensieve huisbezoeken en interviews die soms wel vier uur duren. Daarbij probeer ik zo min mogelijk in te grijpen en laat ik respondenten vrijuit vertellen, bijvoorbeeld over hoe zij hun afgelopen weekend hebben doorgebracht. Mijn doel is sociaal wenselijke antwoorden zoveel mogelijk te vermijden en zogenoemde ‘gouden zinnen’ te ontdekken. Dat zijn sleutelzinnen die verklaren waarom mensen bepaalde keuzes maken in hun levensstijl en die patronen blootleggen op het gebied van familie, vrienden, geld, werk, vrije tijd, media, overtuigingen, dromen en angsten.

Ik heb honderden van deze gouden zinnen verzameld. Sinds 1997 stellen wij – Motivaction International, het bedrijf dat ik in 1984 heb opgericht – wereldwijd de volgende vraag:

“Bent u het eens of oneens met de stelling: De vader hoort het hoofd van het gezin te zijn?”

Wanneer u uw eigen mening van vandaag vergelijkt met de situatie uit uw jeugd of zelfs met die van uw grootouders, ontstaan al interessante patronen. In Duitsland laat een representatieve steekproef onder de bevolking zien dat het percentage mensen dat deze stelling onderschrijft de afgelopen tien jaar stabiel is gebleven op 25%. Tegelijkertijd steeg het percentage dat het hiermee oneens is met 9 procentpunten: van 32% naar 41%. De groep die geen duidelijke mening heeft, daalde van 42% naar 34%.

Naar mijn mening wijst dit op een stabiele, tamelijk traditionele groep die de vader nog steeds als dominante figuur ziet. Minstens zo interessant is dat de groep die deze dominantie afwijst jaar na jaar groeit en langzaam op weg is een meerderheid te worden.

Culturele verschillen

We weten dat landen en culturen van elkaar verschillen, en dat geldt ook voor de mate van paternalisme. Binnen nationale gemiddelden zien we bovendien specifieke subgroepen die grotendeels reageren zoals verwacht mag worden. Denk bijvoorbeeld aan regio’s (zoals de Bible Belt) of politieke voorkeuren (zoals Republikeinen versus Democraten).

Laat ik enkele cijfers tonen die de mate van paternalisme weergeven:

• Zweden (16%)
• Spanje (19%)
• Verenigd Koninkrijk (25%)
• Verenigde Staten (41%)
• Canada (31%)
• Turkije (58%)
• Indonesië (90%)

Als Canada zou worden geïntegreerd in de Verenigde Staten, zou dat het einde betekenen van een Republikeinse meerderheid. En al deze analyses zijn gebaseerd op slechts één enkele stelling. Dat is sociologie. We kunnen nog veel dieper kijken, bijvoorbeeld naar een specifiek maatschappelijk domein zoals het onderwijs. In een land met weinig paternalisme, zoals Zweden (16%), treffen we een totaal ander onderwijssysteem aan dan in een land met veel paternalisme, zoals Indonesië (90%).

• Zweden (16% paternalisme) Indonesië (90% paternalisme)
• Ambitiegericht Controlerend
• Sterk individualistisch Grote machtsafstand
• Onafhankelijkheid Respect voor ouderen
• Persoonlijke prestaties Besluiten van bovenaf
• Zelfexpressie Tradities en religie zijn belangrijk
• Weinig hiërarchie Grote behoefte aan zekerheid
• Informele communicatie Gestructureerde discipline
• Open voor innovatie Hiërarchisch denken
• Technologische vooruitgang Docent staat centraal
• Onafhankelijke instituties Leren door uit het hoofd te leren
• Kritisch en creatief denken Fouten worden bestraft

Probleemoplossing

Samenwerking tussen mensen die zijn opgegroeid in zulke fundamenteel verschillende systemen kan behoorlijk uitdagend zijn. Belangrijker nog: dergelijke culturele verschillen vormen een belangrijke oorzaak van mislukte fusies en overnames, maar worden vaak onvoldoende onderkend of begrepen. Culturele verschillen behoren tot de belangrijkste redenen waarom fusies en overnames mislukken. Denk alleen al aan de vele misverstanden tijdens debatten binnen de Verenigde Naties. Dat kost enorm veel energie en geld en maakt bovendien alle betrokken partijen kwetsbaar.

Populisme

Tot enkele jaren geleden verwachtten sociologen dat het paternalisme wereldwijd zou afnemen, maar het tegenovergestelde lijkt zich voor te doen. Uit wereldwijd onderzoek blijkt dat jongens en jonge mannen zich tegenwoordig kwetsbaarder voelen dan de generatie boven hen op dezelfde leeftijd. Zij zien meisjes en vrouwen emanciperen, gedisciplineerder worden, zich steeds bewuster zijn van hun gelijke rechten en functies innemen als arts, rechter, hoogleraar of minister-president. Als tegenbeweging worden steeds vaker conservatieve en vrouwonvriendelijke opvattingen gedeeld via verschillende sociale mediaplatforms. Dit fenomeen staat bekend als de Manosphere. Deze beweging kostte de vrouwelijke kandidaat Kamala Harris tijdens de Amerikaanse presidentsverkiezingen waardevolle steun. Prominente Amerikanen zoals J.D. Vance en Elon Musk fungeren als rolmodel en bieden financiële ondersteuning, omdat zij weten dat deze Manosphere-platforms graag maatschappelijke structuren, onafhankelijke instituties en redelijke politieke partijen ondermijnen. Specifiek met het oog op de komende verkiezingen in Saksen-Anhalt en Mecklenburg-Voor-Pommeren kan dit leiden tot een groeiende populariteit van populistische partijen.

Een heel andere ontwikkeling mag eveneens niet worden onderschat. Ik doel op competitief autoritarisme. We weten allemaal dat dit geen nieuw verschijnsel is, maar het lijkt erop dat wij weinig van het verleden hebben geleerd. Het principe is eenvoudig. Populistische leiders verklaren dat alles anders moet en beloven als het ware “gratis bier”. Omdat de meerderheid van de bevolking vooral gericht is op de korte termijn, winnen deze partijen de verkiezingen. Zodra zij aan de macht zijn, beginnen zij systematisch het maatschappelijk middenveld af te breken, de rechtsstaat uit te hollen, onafhankelijke media uit te schakelen en de kieswetgeving naar hun hand te zetten. Autoritaire macht en dictatuur laten zich moeilijk corrigeren. Niet alleen mislukte staten zoals Iran of Venezuela zijn deze weg ingeslagen. De weg terug naar een democratie kan lang en moeizaam zijn.

Ik vraag mij af of Friedrich Merz deze strijd aankan, gezien zijn beperkte populariteit.

Hij zegt: “We moeten vertrouwen op onszelf, op onze moed, onze daadkracht, onze vastberadenheid, zakelijkheid en nuchterheid.”

Maar is dat voldoende? Ik denk dat hij zelf tamelijk kwetsbaar is en daarmee ook Duitsland kwetsbaar maakt. Aan de andere kant is positieve verandering niet volledig verdwenen. Zohran Mamdani is gekozen tot burgemeester van New York. Hij zal goed beschermd moeten worden.

Europa

Toch mogen wij onze zegeningen tellen. Europa is nog nooit zo rijk, zo goed opgeleid, zo vreedzaam, zo verenigd en zo sterk geweest. Maar decennialang hebben de Verenigde Staten het vuile werk opgeknapt, terwijl Europa steeds verder is doorgeschoten in regelgeving en tegelijkertijd aan politieke slagkracht heeft ingeboet. Wij zijn kwetsbaarder geworden dan wij zelf beseften. Er is werk aan de winkel.

Wanneer we kijken naar de tien meest waardevolle bedrijven van Europa in december 2025, dan zien we dat de lijst wordt gedomineerd door luxe handtassen en schoonheidsproducten. LVMH, Hermès en L’Oréal behoren tot de hoogste noteringen. De Duitse auto-industrie komt in deze top tien niet eens voor, zelfs niet wanneer BMW, Mercedes en Volkswagen gezamenlijk zouden worden meegeteld. Natuurlijk moeten we beseffen dat dergelijke ranglijsten momentopnamen zijn en voortdurend veranderen. Daarnaast zijn sommige zeer waardevolle ondernemingen particulier eigendom of niet beursgenoteerd. Ik doel bijvoorbeeld op de vele leveranciers van onderdelen en gereedschappen voor de Duitse auto-industrie. Het spreekt echter voor zich dat juist de Duitse auto-industrie, ooit de ruggengraat van de Europese economie, onvoldoende oog heeft gehad voor innovaties die zich buiten haar eigen blikveld ontwikkelden. Met een achterhoedegevecht – een Rückzugsgefecht – zal Europa deze strijd niet winnen.

Ik ben niet degene die u iets moet leren over de Shanghai Shock van 2023 of over de opvattingen van Moritz Schularick (IfW) en Hildegard Müller over de vraag of de Duitse autofabrikanten over tien jaar nog zullen bestaan.

De Rotary 4-Way Test begint altijd met de vraag: “Is het waar?” Ik wil u daarom het volgende vragen:

Wie denkt u dat verantwoordelijk is voor alle opgebouwde kennis over de nadelige eigenschappen van batterijen en volledig elektrisch rijden? Waarschijnlijk heeft die kennis tijdelijk geholpen, net zoals frauduleuze software dat deed. Ook het uitstellen van een Europees verbod op fossiele brandstoffen voor automotoren is niet bepaald innovatief. Europa moet sterker worden. Met het faillissement van de Zweedse batterijfabrikant Northvolt zijn wij ook op dit terrein opnieuw kwetsbaarder geworden voor de toekomst.

China

De hoogste leider van China, Xi Jinping, lijkt geduldig te zijn, maar zijn droom is duidelijk: China moet het rijkste en machtigste land ter wereld worden. Hij vraagt zijn bevolking om zeer hard te werken, zonder mededogen te concurreren en in alles de beste te zijn. Iedere burger moet idealistisch zijn, verantwoordelijkheid durven nemen, ontberingen verdragen en bereid zijn te strijden. Het land maakt enorme sprongen voorwaarts. Aan Chinese universiteiten studeert 41% van de studenten af in bètaopleidingen zoals wiskunde, natuurkunde, scheikunde, informatica en technologie. In Europa bedraagt dat percentage slechts 18%.

Een typische arrogante en paternalistische reactie van onze kant luidt vaak:

“Ons onderwijs is van betere kwaliteit.”

Pardon? Hebben wij dan niets geleerd? Kijk alstublieft naar de cijfers.

Binnen afzienbare tijd zullen China’s docenten beter en sterker zijn, wat zal leiden tot onderwijs van een nog hoger niveau. Maar ook China is kwetsbaar. Naast de vastgoedcrisis en de toenemende werkloosheid krimpt de bevolking in hoog tempo. Als gevolg van de éénkindpolitiek binnen een patriarchale samenleving waarin mannen hoger worden gewaardeerd dan vrouwen, zijn er vele miljoenen meer mannen dan vrouwen. Nog zorgwekkender zijn de gecensureerde en verdwenen onderzoeken naar de generatie die kiest voor ‘plat blijven liggen’, niets doen of slechts het minimale doen. Deze jongeren zien hoe hun ouder wordende ouders en grootouders hard moeten werken om met weinig geld te kunnen overleven. De Chinese staat heeft nauwelijks serieus geïnvesteerd in pensioenen en zorg voor haar kwetsbare ouderen. Bedrijven worden juist gesubsidieerd en gestimuleerd om wereldwijd te concurreren. Steeds meer jongeren zien weinig hoop of toekomstperspectief wanneer zij beseffen dat zij ook op hoge leeftijd nog slecht betaald werk zullen moeten verrichten. Omdat deze onderzoeken zijn verdwenen, weten wij niet hoe groot deze kwetsbare nieuwe generatie werkelijk is en hoe ernstig deze ontwikkeling zal blijken te zijn.

Mensenrechten

Sinds 1948 zijn wij trots op de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. Toch houden steeds meer autocratische wereldleiders zich niet aan deze verklaring of wijzen zij alle zogenoemde “woke”-documenten, verklaringen en begrippen eenvoudig af.

Artikel 1 is gebaseerd op het uitgangspunt dat alle mensen vrij worden geboren, gelijke rechten hebben en in waardigheid behoren te leven. Dit artikel is vooral bekend vanwege het verbod op discriminatie. Veel minder bekend is Artikel 29, waarin sprake is van plichten en beperkingen. Dit artikel leert ons dat wij allemaal verplichtingen hebben tegenover anderen en dat niemand mag wegkijken van problemen of kwetsbaarheid. Iedereen betekent ook werkelijk iedereen. Het gaat daarbij niet om mensen pamperen, maar om wederkerigheid: iedereen draagt bij naar vermogen. Laten we dat wederkerigheid noemen.

We weten al lange tijd dat een dakloze – zonder werk, woning, verzekering of enig ander vangnet – de samenleving gemiddeld € 50.000 per jaar kost. Deze kosten bestaan uit onder andere politie-inzet, medische zorg, schoonmaakwerkzaamheden en intensieve maatschappelijke begeleiding. Populistische politici doen alsof zij deze “overlast”, die zij ten onrechte uitsluitend toeschrijven aan “immigranten”, eenvoudig kunnen laten verdwijnen. Tegelijkertijd bekritiseren zij de volgens hen te softe en overgereguleerde aanpak van democratische politici. Hoewel zij op sommige punten een kern van waarheid kunnen hebben, helpt het niet om een complex probleem te bestrijden met uitsluitend opruimen of harde onderdrukking.

Rotary komt in actie

We zouden het verdienmodel eens serieuzer kunnen bekijken en die € 50.000 per persoon verstandiger kunnen besteden. Na een persoonlijke ervaring op uw Hauptbahnhof, ongeveer een jaar geleden, realiseerde ik mij dat Amsterdam Centraal Station – in tegenstelling tot twintig jaar geleden – tegenwoordig een veilige, schone en aangename plek is om te verblijven, bijna vergelijkbaar met een internationale luchthaven.

Ik wist de manager van Amsterdam Centraal Station te vinden en heb hem geïnterviewd. Ik vroeg hem hoe hij erin was geslaagd het hele stationsgebied zo prettig en comfortabel te houden. “Dat kan ik niet,” antwoordde hij. “Het is een strijd die 24 uur per dag, zeven dagen per week doorgaat en nooit ophoudt.” Meer dan een uur vertelde hij over zijn team, de verschillende betrokken partijen en alle maatregelen en slimme oplossingen die nodig zijn om het station voor iedereen aangenaam te houden. Natuurlijk zijn de ‘probleemgevallen’ niet verdwenen. Andere wijken en parken ondervinden daar juist de gevolgen van. De steeds grotere aantallen opvanglocaties in Amsterdam kunnen de voortdurend groeiende groep Oost-Europeanen die hun baan en woning zijn kwijtgeraakt nauwelijks nog opvangen. Zij bevinden zich vaak in een uitzichtloze situatie en weten niet meer hoe zij verder moeten. Alcohol- en drugsverslaving vormen daarbij een enorme uitdaging, waar nauwelijks tegenop te boksen valt. Uiteraard is iedere situatie anders en bestaat er geen universele oplossing.

Rotary Club Amsterdam ondersteunt verschillende opvanglocaties voor kwetsbare mensen. Daarnaast koken wij regelmatig gezonde maaltijden. Ook wordt tandheelkundige zorg aangeboden aan mensen die een beperking hebben opgelopen, zodat zij weer kunnen re-integreren in de samenleving. Vorig jaar hebben wij een groep toegewijde schoonmakers en hun partners uitgenodigd voor een musicalvoorstelling. Zij waren zichtbaar geraakt door dit gebaar, omdat zij zich vaak ongezien en ondergewaardeerd voelen. Wij realiseren ons allemaal dat dit slechts een druppel op een gloeiende plaat is. Maar wij willen ook niet onverschillig blijven. En als Rotarians weten wij allemaal dat echte kracht begint bij morele kracht.

Hartelijk dank dat u ons hebt uitgenodigd om te spreken over de zorg voor kwetsbare mensen. Wij kijken uit naar uw volgende bezoek aan Amsterdam, waarvoor wij graag opnieuw een inspirerend programma zullen samenstellen. Ook de manager van Amsterdam Centraal Station laat u hartelijk groeten en nodigt u van harte uit om eens langs te komen en meer te horen over zijn dagelijkse strijd en ervaringen.

Frits Spangenberg