Het bericht Onvrede in de maatschappij verscheen eerst op Frits Spangenberg.

De strijd voor hulp bij zelfdoding heeft een nieuw gezicht. Frits Spangenberg (74) uit Epe is sinds 19 november 2022 de nieuwe voorzitter van Coöperatieve Laatste Wil en opvolger van Jos van Wijk uit Apeldoorn.

‘Ik moet enorm uitkijken dat ik niet achter slot en grendel beland.’

Het vuur wordt een jaar geleden aangewakkerd als voorzitter Van Wijk en bestuurslid Petra de Jong worden aangehouden voor mogelijke betrokkenheid bij het faciliteren van hulp bij zelfdoding, want dat is strafbaar. Dit kan toch niet? verwoordt Spangenberg zijn eerste gedachte. Direct mailt hij naar het duo: Weet dat je op mij kunt rekenen.

Snel volgt de vraag of Spangenberg de nieuwe voorzitter wil worden. Zes jaar geleden komt hij als eigenaar van marktonderzoeksbureau Motivaction in aanraking met Laatste Wil. De Epenaar wordt lid:

‘Van huis uit kreeg ik mee dat het groot goed is dat je in Nederland jouw leven mag inrichten zoals jij wilt. Rondom het levenseinde kan dat niet. Heel actief is hij niet binnen de coöperatie.’

Wat motiveert hem om voorzitter te worden?

Het bestrijden van onrecht dat barrières worden gelegd voor hulp aan mensen die weloverwogen een einde aan hun leven willen maken. Stel dat als ik zover ben en een goede vriend geeft mij alleen even een middel aan, dan wordt hij al gecriminaliseerd. Dat is betutteling van de overheid en daarover ben ik zeer verontwaardigd.

Verder:

‘De wetgeving over hulp bij zelfdoding dateert uit 1886. Sinds die tijd is de maatschappij veranderd, behalve bij het Openbaar Ministerie (OM). Daar maak ik mij als socioloog boos over.‘

Spangenberg vindt dat het OM onevenredig hard inzet op mensen die gevraagd hulp willen bieden bij zelfdoding.

‘Alsof dit een bedreiging voor anderen zou zijn. Terwijl de leden alleen iets te zeggen willen hebben over hun eigen levenseinde. Ik heb brute zelfdodingen meegemaakt, die mensen gun je een humanere en minder schokkende mogelijkheid. Lang niet iedereen overlijdt vredig in een slaap.‘

Slot en grendel

Spangenberg denkt dat hij bij een eventuele misstap hard wordt aangepakt door het OM.

‘Als voorzitter moet ik zorgen voor continuïteit in de doelen die wij nastreven, enorm uitkijken dat ik niet mijn vingers brand en achter slot en grendel beland. Ik denk drie keer na om bij zelfdoding aanwezig te zijn.‘

De Epenaar is van plan als voorzitter de huidige lijn van Laatste Wil voort te zetten.

‘Het onderwerp bespreekbaar maken, ondersteuning bij het stervensproces toestaan en op termijn het beschikbaar maken van een laatstewilmiddel. Een eerste ijkpunt is volgende maand, als uitspraak wordt gedaan in onze rechtszaak tegen de Staat om het verbod op hulp bij zelfdoding te schrappen.‘

‘De tweede is het promoten van onze proeftuin. In principe kunnen 10.000 mensen van 55 jaar en ouder zich aanmelden. Wij registreren hun gegevens en toetsen hun wilsbekwaamheid, om emotionele argumenten uit te schakelen. Aan hen verstrekken wij gereguleerd een laatstewilmiddel voor het moment dat zij er aan toe zijn. Het hoe is een dilemma: krijgt de persoon het in huis of wordt het op afroep beschikbaar?‘

Spangenberg is 74 jaar. Denkt hij dat hij het moment gaat meemaken dat hij zelf een keuze kan maken voor zijn levenseinde en dat op een humane manier kan effectueren?

‘Ik hoop het, omdat mensen er recht op hebben. De groep babyboomers die autonomie wil wordt zo groot, dat het handhaven van de wet niet volgehouden kan worden. Voor hen dringt de tijd. Ik begrijp dat de overheid de zwakkeren moet beschermen, maar hier gaat het om een groep die welbewust een keuze voor zichzelf wil maken en niet voor een ander beslist.‘

Praten over gedachten aan zelfdoding kan anoniem: chat via 113.nl, bel 113 of bel gratis 0800-0113.

Het bericht Tijd dringt voor ons babyboomers verscheen eerst op Frits Spangenberg.

YPENBURG • Bij de oprichting van de Vinexwoonwijken in 1995 werden ze een Walhalla voor gezinnen met jonge kinderen genoemd. Maar die kinderen zijn pubers geworden. Voor hen zijn er nauwelijks voorzieningen. En dat leidt volgens socioloog Frits Spangenberg „zo goed als zeker tot problemen.”

door Anna Mees en Vera van Winkelen

Download artikel

Floris zit met Tess en Sanne op een bankje waar ze vroeger speelden. Er is niks meer te doen, klagen ze. „In het buurthuis komen alleen kinderen.

Kijk naar het strandje in Nesselande, een Vinex-wijk bij Rotterdam. Daar zet de politie deze zomer extra mankracht in om overlast te voorkomen. Dronken jongeren intimideerden andere strandbezoekers en zorgden voor geluidsoverlast. Vorig jaar liep het zó uit de hand dat winkeliers hun deuren sloten.

Vandalisme

Spangenberg: “Als jongeren, en vooral jongens, zich sterk vervelen en geen ruimte hebben om zich uit te leven of te sporten, dan is er bijna een aanleiding om vandaliserend en criminaliserend door de wijk trekken. Als je niets doet, kan vandalisme zich versterken. Zeker in Vinexwijken waar overdag weinig sociale controle is omdat ouders aan het werk zijn en er weinig bejaarden zijn.”

Vinex-wijken werden eind jaren negentig ingericht op jonge gezinnen met kleine kinderen. Met de jaren veranderde de samenstelling van de wijken. “Als je halverwege de jaren negentig aan een nest wilde beginnen, settelde je in een Vinexwijk”, zegt Arjen Harbers, stedenbouwkundige bij het Planbureau voor de Leefomgeving.

“De jonge kinderen zijn meegegroeid met de wijk. Het zijn pubers geworden.”

Maar de speeltuinen bleven hetzelfde. En dat terwijl pubers alom vertegenwoordigd zijn in Vinexwijken: 10 procent is er tussen de 15 en 25 jaar oud, blijkt uit nieuwe cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Volgens Spangenberg hoeft een oplossing voor overlast veroorzakende jongeren niet ingewikkeld en duur te zijn. “In overleg met bewoners moeten er voorzieningen komen. Jongeren hebben de ruimte nodig om zich te vermaken. Dat zijn vaak hele nformele trapveldjes en theehuizen.”

Jeugd nu te groot voor speeltuin

Maar ook het inrichten van speciale hangplekken voor jongeren zijn geen onverdeeld succes. Floris Aldewereld: “Bij ons in het buurthuis in Ypenburg komen alleen kinderen van elf”. In Amsterdam IJburg werd een voetbalveld gesloten. Omwonenden hadden last van het lawaai en het gedrag van jongeren die er tot in de late uurtjes te vinden waren. Het veld werd juist geopend om hangjongeren bezig te houden.

De speeltuin achter het winkelcentrum van de Haagse Vinexwijk Ypenburg ligt er verlaten bij. De bezoekers waar het klimrek ooit voor is gebouwd, hangen al lang niet meer in de touwen. Floris Aldewereld (15) zit op een bankje. De tiener woont nu zo’n vijftien jaar in de wijk. Zijn ouders keken uit naar een groter huis, omdat zijn zusje op komst was.

De speeltuin achter het winkelcentrum van de Haagse Vinexwijk Ypenburg ligt er verlaten bij. De bezoekers waar het klimrek ooit voor is gebouwd, hangen al lang niet meer in de touwen. Floris Aldewereld (15) zit op een bankje. De tiener woont nu zo’n vijftien jaar in de wijk. Zijn ouders keken uit naar een groter huis, omdat zijn zusje op komst was.

Steef Buijs, die begin jaren negentig adviseerde over de Vinexwijken, staat nog steeds achter zijn geesteskind. “Het feit dat jongeren er weinig te doen hebben, ligt aan het jeugdbeleid van de gemeenten.”

Het bericht Pubers verpieteren in Vinex verscheen eerst op Frits Spangenberg.

Auteurs

• Frits Spangenberg
• Peter Jobsen

Download het rapport.

Extramuralisering is niet voor iedere oudere een optie

De afgelopen jaren hebben overheid en samenleving veel aandacht geschonken aan het langer zelfstandig laten wonen van ouderen. Extramuralisering kan bij de meeste stakeholders op veel draagvlak rekenen omdat meerdere trends elkaar versterken:

• De overheid maakt zich zorgen over de financiële houdbaarheid van intramurale ouderenzorg.
• Binnen de oudste leeftijdsgroep voltrekt zich een wisseling van de wacht: een nieuwe generatie ouderen hecht meer dan ooit aan zelfstandigheid.
• Technologie maakt langer zelfstandig wonen steeds goedkoper en comfortabeler, denk hierbij bijvoorbeeld aan gebruiksvriendelijke trapliften en persoonsalarmering.

Het percentage ouderen dat in een verzorgingshuis woont daalt gestaag. De eerste verzorgingshuizen hebben al met leegstand te maken. En hoewel het langer thuis wonen soms letterlijk met vallen en opstaan gaat, is de trend dat nog meer ouderen zelfstandig blijven wonen. Maar zelfs een krachtige trend als deze loopt op termijn tegen zijn grenzen aan. Er blijft een groep ouderen voor wie (geheel) zelfstandig wonen geen optie is omdat hun lichaam of hun geest dat eenvoudigweg niet toelaat. Zij zijn aangewezen op intensieve zorg in een verpleeghuis dan wel een andere vorm van leven in een intramurale setting.

De opgave om voor deze groep in voldoende kwalitatief goede zorg te voorzien is immens, zowel in medische als in financiële zin. Deze opgave wordt gezien de ‘dubbele vergrijzing’ (een stijging van het aantal tachtigjaren) alleen maar groter. Maar uiteindelijk zit de grootste uitdaging niet in het aanbieden van voldoende goede en betaalbare zorg, hoe lastig dit op zich al is te realiseren. De centrale opgave is: hoe is de kwaliteit van leven van ouderen die zijn aangewezen op intramurale ouderenzorg wezenlijk te verbeteren?

Motivaction brengt al meer dan dertig jaar de wensen van ouderen in kaart. We signaleren een grote kloof tussen hoe de intramurale zorg nu is georganiseerd en de behoeften van ouderen en hun naasten. Deze kloof zal bij ongewijzigd beleid alleen maar groter worden. Waarom slagen verpleeghuizen er zo slecht in om tegemoet te komen aan de wensen van hun bewoners? Motivaction maakt een korte probleemanalyse en komt met een aantal oplossingsrichtingen om de kwaliteit van leven van bewoners te verbeteren. Wij zien dat de huidige problemen van de sector niet alleen het gevolg zijn van een gebrek aan geld en capaciteit. Vandaar dat ook de oplossingen in andere richtingen moeten worden gezocht.

Het verpleeghuis: een terecht imagoprobleem?

Het verpleeghuis jaagt de gemiddelde Nederlander ronduit angst aan. Misschien omdat het ons confronteert met onze eigen sterfelijkheid en het verval dat ouder worden met zich meebrengt? Nederland kent een dominante jeugdcultuur waarin we het feit dat iedereen een keer oud wordt en uiteindelijk zal sterven zoveel mogelijk proberen weg te duwen. Maar ook de verpleeghuizen zelf helpen doorgaans niet mee aan een positief imago. Te veel verpleeghuizen presenteren zich als introverte instituten, deprimerende plaatsen waar je alleen naartoe gaat om dood te gaan of om iemand te bezoeken die daarmee bezig is. Veel mensen slaan die ‘wachtkamer van de dood’ dan ook het liefst over. Uit recent onderzoek van Motivaction blijkt dat 55 procent van de mensen in de leeftijd van 55 t/m 70 het eens is met de stelling: Wanneer ik als ik oud ben iets ga mankeren, ga ik liever dood dan dat ik in een verpleeghuis moet gaan wonen.

Het huidige karakter van het verpleeghuis werkt niet alleen negatief voor bewoners. Ook voor familie, medewerkers en vrijwilligers schiet het verpleeghuis tekort. Ondanks het harde werken van velen binnen de sector is het in wezen een achtergebleven domein. Niet aantrekkelijk om er te wonen, niet aantrekkelijk om er te werken en al helemaal niet aantrekkelijk om er als vrijwilliger aan de slag te gaan. Niet handig in een tijd waarin familie en vrijwilligers een grotere rol moeten spelen in de zorg voor ouderen én waarin op termijn weer moet worden gevochten om de meest talentvolle werknemers. Kortom: zeker nu de vergrijzing de verpleeghuiszorg tot een ‘groeimarkt’ maakt, schreeuwt Nederland om nieuwe concepten die een combinatie bieden van intensieve zorg en aangenaam wonen.

Probleemanalyse: te groot, te standaard en te gemedicaliseerd

De afgelopen jaren is er veel naar buiten gekomen over misstanden in de verpleeghuiszorg. En uiteraard: hoogkwalitatieve zorg is uiteraard een basisvoorwaarde voor kwaliteit van leven. Maar er zijn meer oorzaken voor de lage waardering van het verpleeghuis. Aan die ontevredenheid liggen bredere maatschappelijke ontwikkelingen ten grondslag die niet alleen bepalend zijn voor de waardering van het verpleeghuis, maar ook voor bredere maatschappelijke onvrede. Het zijn de wezenlijke conflicten van onze tijd die in de setting van het verpleeghuis pregnant tot uiting komen.

Veeleisendere burgers ← → achterblijven comfort verpleeghuis slechts één oorzaak

Vaak wordt gezegd dat de ontevreden ‘ calculerende burger’ steeds veeleisender is en dat het verpleeghuis daarom niet meer voldoet. De eerste grootschalige verzorgingshuizen ontstaan rond het midden van de zestiger jaren en boden voor de generatie die er toen aan toe was een niet eerder vertoonde luxe. Centrale verwarming, warm en koud stromend water, een lift, dat hadden de ‘oudjes’ van toen lang niet allemaal in hun eigen woning. Het verzorgingshuis was in die zin in vele gevallen een upgrading. Door de stormachtige ontwikkeling van de koopkracht wordt het comfortniveau van het verzorgings- dan wel verpleeghuis echter al lang niet meer als een upgrading ervaren. Maar alleen het achterblijven van het comfortniveau van het verpleeghuis aanwijzen als oorzaak voor de afkeer die mensen hebben van het verpleeghuis is te eendimensionaal. Om bij de kern van het probleem te belanden moeten we juist ook naar niet materiële zaken kijken.

1. Standaardisatie ← → verscheidenheid in leefstijlen

Het verpleeghuis, maar ook veel andere maatschappelijke organisaties zetten in op standaardisatie en efficiëntieverbetering als sleutel tot het bieden van meer en betere zorg. Dit terwijl de verscheidenheid aan waarden, wensen en leefstijlen binnen de Nederlandse bevolking steeds groter wordt. Klanten zijn niet meer zoals hun grootouders. Betekende in grootouders tijd pensioen een welverdiende rust achter de geraniums, de huidige ouder wordende generaties willen met alles zoveel mogelijk doorgaan en actief blijven. Niet alleen omdat dit hen helpt langer gezond te blijven maar met name omdat zij een wezenlijk andere leefstijl hebben dan de ouderen vóór hen. In de praktijk is daarbij weinig verschil tussen ouderen met een hoge of lage sociaaleconomische status: ook ouderen die minder dan gemiddeld te besteden hebben zullen meer eisen stellen dan hun voorgangers en langer actief willen blijven.

Belangrijkste reden voor deze veranderende invulling van de ‘oude dag’ is de generatiewisseling onder ouderen. Waar de vooroorlogse generatie (geboren tussen 1910 en 1930) nog gekenmerkt wordt door sobere en plichtsgetrouwe traditionele waarden, is de stille generatie geboren tussen (1930 en 1940) al veel meer gewend aan en gesteld op materieel comfort en genieten van het leven. 2021 is een belangrijke mijlpaal. In dat jaar komen de eerste vertegenwoordigers van de protestgeneratie (geboren tussen 1941 en 1955) in hun tachtigste levensjaar. En daarmee kunnen we op middellange termijn een geheel nieuw type oudere binnen de intramurale ouderenzorg verwelkomen, één die zichzelf en zijn of haar omgeving continu wil blijven uitdagen.

Deze nieuwe generatie ouderen zal de komende jaren een grotere plaats voor zichzelf opeisen. Zij lopen te hoop tegen het idee dat mensen die de zestig gepasseerd zijn weinig meer hebben toe te voegen en maar het beste kunnen gaan ‘afbouwen’. De protestgeneratie is veel minder volgzaam dan eerdere generaties en blijft ook op hoge leeftijd tegen het gezag aanschoppen. Ze zullen zich dan ook hard maken voor ‘bejaardenemancipatie’ en zich letterlijk en figuurlijk niet laten ‘wegstoppen’.

Zet deze generatiewisseling eens naast de huidige gang van zaken binnen de intramurale ouderenzorg. Hoeveel valt daar te genieten? Is het een omgeving waar je ondanks je beperkingen wordt uitgedaagd? De noodzaak voor aanpassing van de intramurale ouderenzorg in het algemeen en de verpleeghuizen in het bijzonder wordt met deze aanstormende generatie in ieder geval alleen maar groter.

2.Professionalisering ← → meer ruimte voor mantelzorgers en vrijwilligers

In onze maatschappij is lange tijd steeds meer verantwoordelijkheid overgedragen aan professionals, waarbij steeds minder werd verwacht van bewoners zelf, dan wel de mensen om hen heen. Nu zien we in het kader van de participatiesamenleving een kentering van deze ontwikkeling. Er wordt juist meer van mantelzorgers en vrijwilligers verwacht. Op zich is dit een positieve ontwikkeling. Het welbevinden van mensen hangt niet alleen van de zorg van professionals af, maar met name ook van de mate waarin zij in contact staan met de mensen die voor hen belangrijk zijn. Door anderen weten zij zich nog altijd verbonden met de wereld buiten de muren van het verpleeghuis.

Echter: er worden weliswaar zorgtaken van professionals naar niet-professionals verschoven, maar de zeggenschap over hoe die zorg er in de praktijk uit moet zien ligt nog eenzijdig bij de professionals die – vaak genoeg tegen hun zin – zijn gebonden aan rationeel geformuleerde protocollen en regels. Dit terwijl mantelzorgers en vrijwilligers juist vanuit de emotie naar de zorg voor hun naaste kijken. Dit leidt tot frustratie over en weer: medewerkers in de zorg klagen over overmatig assertieve familieleden en die zijn op hun weer ontevreden over de betutteling van het personeel.

3. Medicalisering ← → aandacht voor de mens

De samenleving medicaliseert: op kinderen met afwijkend gedrag wordt al snel een van een afkorting voorzien etiketje geplakt, zodat een vast omschreven behandelplan kan worden uitgerold. Maar een probleem van de medische professie is dat mensen vaak gelijk worden gesteld aan hun aandoening. Uiteraard is een diagnose van belang om kwetsbare mensen goede zorg te geven, maar te vaak lijkt de sector een blinde vlek te hebben voor de persoon die achter de ziekte schuilgaat.

Ook wie naar een verpleeghuis verhuist, wordt niet opeens zijn of haar ziekte, maar blijft in de eerste plaats een uniek mens dat ondanks beperkingen toch door wil gaan met leven. Te weinig aandacht voor de mens leidt bovendien vaak tot versterkte afhankelijkheid: bij mensen die eenmaal in de rol van ‘patiënt’ zijn gezet, is te zien dat zij vaak al na een paar weken steeds minder zelf kunnen en zichzelf steeds afhankelijker gaan opstellen. Van controle over je leven ga je naar je leven ondergaan. En hoe minder je zelf in de hand hebt, hoe meer je over dingen kunt klagen.

Ergens is het ook wel logisch dat het sociale aspect van zorg de afgelopen decennia zo is verwaarloosd. Net als in veel andere sectoren verdween de mens soms uit beeld door de ongekende technologische en wetenschappelijke ontwikkelingen. De kosten voor zorg namen daarmee navenant toe, wat nu extra druk zet op de budgetten die niet bedoeld zijn voor ‘cure’ maar voor ‘care’.

Overkoepelend probleem: hang naar schaalvergroting ← → wens tot kleinschaligheid

Eén van de grootste conflicten van onze tijd zien we terug in elk van de hierboven gesignaleerde problemen: de botsing tussen het vertrouwen in meer schaalvergroting bij overheid en instellingen versus de behoefte van mensen aan herkenbaarheid, kleinschaligheid en maatwerk. Elke oplossingsrichting om de verpleeghuiszorg te verbeteren, zal dan ook moeten bijdragen aan een oplossing voor dit conflict.

Veranderingsrichtingen

Wij hebben niet de pretentie kant en klare oplossingen te bieden, daarvoor is de zorg te complex. Wel willen we een aantal richtingen aangeven die van belang zijn bij een verhoging van de kwaliteit van leven voor ouderen binnen de intramurale zorg

1. Meer aandacht voor verschillen in leefstijlen

Er dient meer aandacht te zijn voor de verschillen in wensen en waarden tussen bewoners. Gedurende je werkzame of gepensioneerde leven zijn er veel keuzemogelijkheden en dat werden er de afgelopen jaren alleen maar meer. Waarom dan als je zorg nodig hebt opeens genoegen moeten nemen met ‘one size fits all’?

Dit betekent meer differentiatie in de sfeer, aankleding, voorzieningen en locatie. Tussen de verpleeghuizen van de toekomst moeten grote verschillen bestaan. Rust is voor sommige doelgroepen aantrekkelijk, andere centra zijn juist ervaringsexplosies. Sommige mensen gaan voor gezelligheid en gezamenlijkheid en ‘de deur staat altijd open’ maar met de toenemende individualisering onder ouderen zijn er juist ook ouderen die vooral behoefte hebben aan privacy. Bij deze grotere verscheidenheid aan sfeer en woonmilieu van zorglocaties komt het mooi uit dat Nederland in ruimtelijke zin steeds meer van elkaar verschilt: ruimte en stilte kost relatief veel geld in de Randstad, maar wordt steeds voordeliger in de krimpgebieden.

Deze verschillen in wensen kan Motivaction heel goed bevragen en vaststellen, ook op basis van de input van familie en vrienden. Zo kan gericht worden gezocht naar een zorglocatie die écht bij iemand past.

2. Meer ruimte voor differentiatie in zorgaanbod

Al lang wordt er werk van gemaakt om ouderen zelf meer te laten betalen voor hun zorg. De ingevoerde scheiding tussen wonen en zorg is hier een goed voorbeeld van. Alleen: tot nu toe zijn ouderen weliswaar in bepaalde gevallen meer zelf gaan betalen, maar ze hebben daar lang niet altijd de zorg voor ontvangen die op hun persoonlijke wensen is afgestemd.

De generatie ouderen die de komende jaren te maken krijgt met een zorgvraag heeft niet alleen andere waarden dan de generatie voor hen, ze hebben gemiddeld genomen ook veel meer te besteden. Dan is het logisch dat zij een gedeelte van dat geld zullen omzetten in betere zorg. Als bestaande zorginstellingen hiervan willen profiteren dan zullen ze echter werk moeten maken van het bieden van meerwaarde ten opzichte van de huidige zorg. Vaak is op maat bijbetalen voor zorg in een omgeving naar wens nu zelfs nauwelijks mogelijk. Ook in dit opzicht dienen zorgaanbieders te veranderen, anders zullen nieuwe toetreders op de markt van buiten de zorg hen links en rechts inhalen.

Dit vraagt uiteraard om een ander financieringsmodel, waarbij de zorg die vergoed wordt door de zorgverzekeraars goed is voor de noodzakelijke basisvoorzieningen, maar de variabele aanvullende zorgbehoeftes zelf worden betaald. Dat betekent inderdaad dat aan de ene klant meer tijd en aandacht wordt besteed dan aan de andere. Dat is wennen, maar als goede basiszorg voor iedereen beschikbaar is, waarin verschilt deze differentiatie in zorgaanbod dan wezenlijk van de rest van het leven waarin ook niet iedereen in een even grote auto rijdt of in hetzelfde type huis woont?

Het is niet anders: mensen verschillen en het prachtige solidariteitsbeginsel is niet langer volledig houdbaar. Steeds meer mensen willen onderscheidend zijn en zelf hun prioriteiten kiezen.

Solidariteit en een egalitair zorgaanbod werken alleen als een overtuigende meerderheid volledig meewerkt aan het collectieve algemene belang. Dat is al lang niet meer het geval, dus het systeem zal het gedrag van de mensen volgen. Zo zal het op termijn waarschijnlijk ook steeds minder geaccepteerd worden dat iemand die bewust gezond leeft en zich onthoudt van gezondheidsrisico’s eenzelfde premie betaalt als de persoon die door zijn of haar levensstijl willens en wetens een groot beslag gaat leggen op de gezondheidszorg. Sterker nog: waarom heeft die bewust gezond levende en waarschijnlijk medisch relatief goedkoop levende persoon geen uitzicht op een ‘gezondheidsbonus’? Een extra handje aan het bed of een betere kamer? Waarom moet iedereen over één kam worden geschoren? Waarom wordt er over de kosten van een zeer dure medische therapie nauwelijks gesproken omdat dit een recht zou zijn, en is extra aandacht voor iemand die tot dan toe weinig zorg heeft geconsumeerd onbespreekbaar?

3. Meer integratie tussen verpleeghuis en buitenwereld

De verpleeghuiszorg moet zoveel mogelijk aansluiten bij het dagelijkse leven. Niet langer dient er sprake te zijn van een monocultuur waarin ziek en zwak domineert.

Juist als je meer vrijwilligers aan je wilt binden en je weet dat steeds meer bewoners een groot belang hechten aan levendigheid en afwisseling, is het essentieel om te werken aan een écht prettige en gezellige omgeving. En dat is meer dan een fris kleurtje op de muren. Het verpleeghuis van de toekomst heeft – afhankelijk van de leefstijl van de bewoners – meer de look and feel van een Van Der Valk of de foyer van een filmhuis. En niet alleen de bewoners zullen zich hierbij senang voelen: er komen steeds meer actieve gepensioneerden, die een zinvolle betekenis willen geven aan hun bestaan. Maar dan wel graag in een verwelkomende, menselijke omgeving waar het lekker ruikt en die prettig is ingericht. En waarom vluchtelingen en asielzoekers niet inzetten als vrijwilliger? Nu zitten velen van hen verveeld duimen te draaien, terwijl zij zich allemaal prettiger voelen als zij zich nuttig kunnen maken. Niet iedereen is natuurlijk geschikt voor zorg aan ouderen, maar er kan vaak veel meer dan we denken en het helpt om vluchtelingen terug in hun kracht te zetten.

En dan is er natuurlijk ook de potentie van de zorgbehoevenden zelf. Wie op het ene vlak zorgbehoevend is (bijvoorbeeld lichamelijk) is op geestelijk gebied nog tot zeer veel in staat. Zorgbehoevenden kunnen op een ander vlak juist weer zorgverleners zijn, als we dat maar faciliteren. Dat is niet alleen vanuit praktisch oogpunt van belang, maar het geeft hen ook zelfrespect en een gevoel van wederkerigheid. Wie weet dat hij of zij ertoe doet, leeft langer en is tot veel meer in staat dan wie zich uitgerangeerd voelt.

En ook in functionele zin dient de buitenwereld naar binnen gehaald te worden. Dat betekent: meer functies waar de omliggende wijk of stad ook wat aan heeft. Dit kan tot dubbelgebruik van voorzieningen en ruimtes en zelfs tot nieuwe verdienmodellen leiden. De combinatie ouderenzorg en een kinderdagverblijf onder één dak is al een bekende combinatie aan het worden waarbij beide leeftijdsgroepen veel voor elkaar kunnen betekenen. Maar ook horeca, winkels en een revalidatie/fitnesscentrum hebben zowel voor bewoners, vrijwilligers, bezoekers als omwonenden meerwaarde en zorgen voor een andere uitstraling van een verpleeghuis. En laat jong en oud, ziek en gezond door elkaar heen wonen. De nieuwe generatie ouderen geeft er de voorkeur aan om met meerdere leeftijdsgroepen in één complex te wonen.

Deze veranderingen verbeteren de belevingskwaliteit van het verpleeghuis. Daarmee is het verpleeghuis nog geen leuk uitje geworden indien je partner daar als gevolg van een slepend ziekteproces moet verblijven. Maar de kwaliteit van de omgeving doet er niet alleen toe wanneer je voor je plezier ergens komt, maar juist ook op de moeilijke momenten in je leven.

4. Niet alleen meer verwachten van mantelzorgers en vrijwilligers, maar hen ook meer bevoegdheden geven

De verpleeghuizen moeten familie en vrijwilligers niet alleen meer laten doen, maar hen ook meer zeggenschap geven over hoe zij als niet betaalde kracht inhoud geven aan hun zorgtaak. Als iemand ’s middags een fles wijn open wil trekken met zijn of haar partner die er verblijft dan moet dat kunnen, ook al is alcohol dan misschien niet gezond. Hetzelfde geldt voor meer vrijheid in momenten waarop iemand te eten krijgt of gewassen wordt. De professional dient in goed overleg met de mantelzorger/ vrijwilliger en de bewoner samen invulling te geven aan de zorg, niet deze te dicteren. Ook al gebeurt dat vanuit het idee van ‘eigen bestwil’ voor de bewoner. Als je wilt dat mantelzorgers en vrijwilligers een grotere rol krijgen dan dient gelijkwaardigheid het uitgangspunt te zijn. Je als verpleeghuis verschuilen achter regeltjes (‘dat doen we hier nu eenmaal zo, dat zijn de voorschriften’) is een zwaktebod.

Daarbij is het goed om te beseffen dat met name mantelzorgers veel meer kunnen bieden dan alleen extra ‘handjes’: persoonlijke aandacht, een link met het verleden en de buitenwereld en een frisse bries in de soms eentonige regelmaat van het verpleeghuis. Ook daarom is hen optimaal faciliteren meer dan de moeite waard.

Overkoepelende veranderingsrichting: meer kleinschaligheid en variatie

Samenvattend dient het verpleeghuis te veranderen van grootschalig en generiek naar kleinschalig en gevarieerd. Wij zullen ons als samenleving moeten losmaken van de vreemde ordeningsmanie dat iedere groep wordt ‘opgeborgen’ in voor hem of haar passende instituten waar niets mag dat buiten het boekje valt. Bewoners willen graag onderscheidend zijn en leven en wonen in een sfeer waarin zij zichzelf herkennen.

Inspirerende voorbeelden

In de meeste Nederlandse verpleeghuizen wordt door medewerkers keihard gewerkt om ouderen een waardige laatste levensfase te bieden. Dat de waardering achterblijft bij dit harde werken komt doordat medewerkers moeten werken binnen systemen die niet aansluiten bij wat hun bewoners willen. Gelukkig zijn er ook een aantal voorbeelden van zorginstellingen waar niet alleen hard gewerkt wordt, maar waar dat tevens op een manier gebeurt die aansluit bij de behoeften van mensen. Deze voorbeelden laten zien dat betere zorg niet alleen mogelijk is, maar dat dit vaak ook kan zonder hogere kosten. Zij maken daarmee een einde aan de uitvlucht: ‘het kan niet beter worden dan het nu is, want daar is geen geld voor’. Maar zij laten ook zien dat andere excuses geen hout snijden. Bijvoorbeeld: ‘als je dement bent, doet je omgeving er niet meer toe.’ Of: ‘de buitenwacht wil nu eenmaal niet samenwerken met een verpleeghuis’ of: ‘mensen verblijven hier maar zo kort, het heeft geen zin om zorg op maat te bieden’.

• Een hospice biedt palliatieve en terminale zorg. Kleinschalig, prettige locaties, organische eigenschappen, steunend op vrijwilligers, met weinig regels en voorschriften. In de meeste hospices heerst een benaderbare informele lichtheid en is het (naar omstandigheden) prettig om te zijn. Het heeft gevoelsmatig weinig van doen met ons zorgstelsel.
• Verpleeghuis Hogewey in Weesp groepeert psychogeriatrische bewoners per unit naar hun leefstijl. Zo wordt de gewenste kleinschaligheid en variatie gerealiseerd in de context van een groter complex. Voorbeelden van een leefstijl zijn de Culturele stijl, de Christelijke en de Stadse. Tot in de kleinste details wordt het dagelijks leven in een unit vormgegeven volgens een bepaalde leefstijl: interieur, eten en drinken, bejegening van de bewoners en activiteiten. Deze differentiatie naar leefstijl vertaalt zich in beter etende en gelukkigere bewoners. Zwerfgedrag en medicijngebruik zijn afgenomen en bewoners zijn naar omstandigheden redelijk zelfredzaam.
• Verpleeghuis Bernardus in Sassenheim haalt op een heel eenvoudige manier de buitenwereld naar binnen: verenigingen en scholen mogen gratis gebruik maken van ruimtes mits zij hier voor de bewoners van het centrum iets voor terug doen. Concrete resultaten zijn een bridgecursus voor medewerkers en bewoners en het opvoeren van de groep 8 musical van de lokale basisschool in de eetzaal, zowel voor ouders van de leerlingen als voor bewoners.
• De Thomashuizen zijn een franchiseformule voor kleinschalige zorg voor verstandelijk beperkten. Een centrale organisatie levert facilitaire diensten en controleert de kwaliteit van de aangesloten vestigingen. Maximaal acht bewoners wonen en leven samen met een vaste kleine groep verzorgers.

Afsluiting: nieuwe ambitie

Er zijn hoopgevende signalen in de verbetering van de verpleeghuiszorg. Niet alleen zijn er succesvolle voorbeelden van hoe het anders kan, ook lijkt er een breed besef te zijn ontstaan dat we niet op de huidige weg verder kunnen. Dan is het jammer dat een grotere rol van mantelzorgers en vrijwilligers nog te vaak wordt uitgelegd als een bezuinigingsoperatie terwijl het de kwaliteit van leven van bewoners juist kan vergroten.

Wij zitten in een grote, onomkeerbare transformatie die hopelijk de goede kant opgaat. Het is alleen wel wennen en de veranderingen zijn in eerste instantie zeker niet altijd makkelijk. Van een model waarbij zorg voor een belangrijk deel was ‘geoutsourcet’ aan professionals en instanties gaan we hopelijk weer naar een systeem waarin de zeggenschap en de uitvoer van de zorg waar dat kan weer terecht komt bij onszelf en onze naasten. Daarmee komt zorg weer waar hij thuis hoort: bij de mensen zelf.

Een nieuwe organisatie van zorg biedt kansen voor een hogere kwaliteit van leven en meer aandacht voor de specifieke behoeften en leefstijlen van bewoners van intramurale ouderenzorg. Maar het basisniveau van de zorg moet ook op orde worden gebracht én de publieke zorgkosten dienen binnen de perken te blijven. Vandaar dat velen in de zorg zeggen: focus je eerst nou maar eens op die basiszorg en het financiële plaatje, daarna gaan we wel met specifieke wensen van bewoners aan de slag. Maar tegemoet komen aan de behoeften van bewoners is geen optionele franje, geen slagroom op de taart als er nog wat tijd of budget over is. Het is een integrale voorwaarde voor een succesvolle verpleeghuissector. Niet alleen omdat dit het welbevinden van mensen kan verbeteren, maar ook omdat het kan bijdragen aan die beide andere ambities die op dit moment op de voorgrond treden: betere zorg en betere betaalbaarheid.

Wij dagen de sector uit om ambitieus te zijn in het inspelen op de behoeften van haar klanten en zich niet te verschuilen achter regelgeving en standaard uitvluchten. Alleen zo kan de reputatie van het verpleeghuis verbeteren van een plek die angst inboezemt in een vertrouwd thuis voor wie zorg nodig heeft.

Het bericht Breek het verpleeghuis open: want leven is meer dan zorg alleen verscheen eerst op Frits Spangenberg.

Van der Schaar is partner bij adviesbureau RIGO, gasthoogleraar Volkshuisvesting aan de Universiteit van Amsterdam. Ook is hij bestuursvoorzitter van het Casla architectuurcentrum van Almere en werd hij als deskundige geraadpleegd in de parlementaire enquêtecommissie woningcorporaties. Frits Spangenberg komt “van buiten” de sector. Ondanks hun verschillende achtergronden zijn beide heren het duidelijk eens over twee belangrijke punten:

• Woningcorporaties moeten zich nog aanpassen aan de veranderende maatschappij
• Er zijn toekomstscenario’s te bedenken die meer perspectief bieden dan de richting waarin het nu beweegt.

Er is een instituut in het leven geroepen waarmee mensen betaalbaar kunnen wonen zonder dat het de overheid iets kost. Een goed principe maar wel iets dat maar door blijft gaan én waar mensen zich steeds minder betrokken bij voelen. Dat past niet meer bij de huidige samenleving, het is een dinosaurus. “Vroeger vonden mensen het collectief veel belangrijker dan nu, legt Spangenberg uit. “In de tijd van onze ouders en grootouders was plichts- en gezagsgetrouwheid enorm. Dat is totaal omgedraaid.”

Het landelijke debat gaat vooral over beheersing en toezichtaanscherping. Niet over ontwikkelingsrichtingen. Ook binnen de sector is het moeilijk discussiëren over hervorming. Spangenberg kan daar geen sympathie voor opbrengen. Volgens hem moet er nu iets gebeuren. “Gewoon je werk doen is niet meer goed genoeg; als corporaties niet uitkijken zijn ze straks incassobureaus die woningen verhuren. Corporaties kunnen hun meerwaarde vinden in maatwerk leveren.”

Een toekomstscenario waar Van der Schaar en Spangenberg over filosoferen is keuzegedrag bij bewoners stimuleren. Bewoners zouden zelf vaker opdrachtgever moeten worden en aandelen in hun woning krijgen. “Dan empower je mensen; maak je ze verantwoordelijk voor hun eigen levens,” aldus Spangenberg.

Meer lezen over nieuwe wegen die mogelijk ingeslagen kunnen worden? Het gehele artikel uit Aedes Magazine is hier te lezen/downloaden.

Het bericht ‘Wie gooit het roer om?’ verscheen eerst op Frits Spangenberg.

Beide essays zijn gepubliceerd in een boekje: ‘Schud de grondvesten! Op zoek naar nieuwe fundamenten voor de volkshuisvesting’. Op deze pagina vindt u een artikel uit Aedes Magazine waarin Van der Schaar en Spangenberg spreken over ditzelfde onderwerp.

Spangenberg geeft in zijn essay (De woningcorporatie: volksverheffer of incassobureau?) aan dat hij duidelijk verschil ziet tussen koopwoningen en huurwoningen. “Is het eigenlijk niet vreemd en pijnlijk te moeten constateren dat steeds vaker verrommeling een indicatie is voor huurwoningen?”, aldus Spangenberg. Woningcorporaties doen aan symptoombestrijding als zij zorgdragen voor zaken als zwerfvuil, uitgewoonde woningen en oplopende schulden. Veel burgers “doen niet meer mee”. Volgens Frits zien zij zichzelf als consument; bij ieder probleem is er wel een instantie waar verantwoordelijkheid aan af te dragen is. “Vele verantwoordelijken in de zorg, maar ook in het domein van sociale huurwoningen hebben niet tijdig van zich laten horen. Zij hebben geen visie ontwikkeld.”

De klant wordt steeds materialistischer en stelt hogere eisen. Corporaties hebben nooit de druk van de markt ervaren. Dat botst volgens Spangenberg: “Natuurlijk moet er serieus naar klanten en bewoners worden geluisterd, maar dat is niet genoeg. Lang niet iedereen weet wat op langere termijn echt goed is. Henry Ford zei ooit in een interview: ‘klanten wilden een sneller paard’. Er moet ook een visionair toekomstbeeld worden geformuleerd: in wat voor land willen wij in 2030 leven?”

Als de sector het eens is dat men in een impasse zit, moet het volgens Spangenberg op twee fronten strijden. Vertrouwen moet herstelt worden én de maatschappelijk relevante positie moet herwonnen worden.

Geïnteresseerd in Spangenbergs visie om dit te bewerkstelligen? Lees of download het gehele essay hier.

Het bericht Woningcorporatie: Volksverheffer of incassobureau? verscheen eerst op Frits Spangenberg.

Er zijn volgens Spangenberg tweeontwikkelingen die samen voor een enorme maatschappelijke uitdaging zorgen. “Ten eerste neemt de mobiliteit van mensen bijzonder snel toe, zowel in fysieke als in virtuele zin. De tijd dat je in je leven bij wijze van spreken altijd de kerktoren van het dorp kon zien, ligt ver achter ons. De tweede ontwikkeling is die van een toenemende individualisering. De sociale cohesie neemt af, we geloven niet meer zo in solidariteit met het grote collectief en maken als individu in iedere context unieke, nauwelijks te voorspellen keuzes. Die combinatie maakt een klassieke, centraal gestuurde mobiliteitsoplossing haast onmogelijk.

Multidisciplinair

Nog een uitdaging die volgens de macrosocioloog om een nieuwe aanpak vraagt, is de neiging om de techniek als uitgangspunt te nemen bij het zoeken naar oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken. “Er wordt vaak te weinig aandacht besteed aan hoe burgers. reageren op of omgaan met die innovaties. Wat op papier een perfecte oplossing is, kan in de praktijk mislukken omdat de eindgebruiker er niet aan wil. We zullen nieuwe oplossingen daarom vanuit multidisciplinaire teams – technici, maar zeker met veel meer invloed van gedragsdeskundigen- moeten vormgeven. Connecting Mobility speelt een grote rol in het samenbrengen van die disciplines.

Er is niet één type gebruiker

De Nederlandse bevolking bestaat uit veel verschillende mensen met elk hun verschillende dromen, gebruiken, wensen en behoeften. De waarden van de consumenten zijn een belangrijke verklarende factor geworden bij de keuzes die mensen maken. We gaan volgens Spangenberg bij maatschappelijke vraagstukken nog te vaak uit van een grote mate van technisch enthousiasme, volgzaamheid en gehoorzaamheid. “Die aanname is achterhaald; we leven in een fragmentarische samenleving waarin op lokaal niveau en voor hele specifieke doelgroepen maatwerkoplossingen nodigzijn. Daarvoor moeten we ruimte creëren voor multidisciplinaire start-ups die passie-gedreven, lokale en kleinschalige oplossingen ontwikkelen. We moeten af van het idee dat er één oplossing is die voor iedereen werkt.”

Het bericht Maatwerk voor de massa – Onderzoek naar de introductie van mobiliteitsoplossingen verscheen eerst op Frits Spangenberg.

Lees het krantenartikel in pdf

Het bericht Eeuwige strijd tegen Zwerfaval verscheen eerst op Frits Spangenberg.

De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl) stimuleert Duurzaam, Agrarisch, Innovatief en Internationaal ondernemen

Ten kantore van RVO schoven een vijftigtal genodigden aan, waarvan de meesten eerder hadden deelgenomen aan een van de vijf rondetafelgesprekken waarin  trends en paradigma’s over de toekomst van het wonen werden vastgesteld. Deelnemers afkomstig van landelijke en gemeentelijke overheden, woningbouw cooperaties en andere stakeholders uit het domein ontwerpen, bouwen en wonen.

Op verzoek van de organisatie bij monde van Jan Willem Wesselink en Pim de Waard sprak ik ter inspiratie van de aanwezigen een korte tafelrede uit:

Lieve en Beste Disgenoten,

Ja, u ziet het goed. Ik sla met dit Amsterdamse School ‘Tafelrede Hamertje’ tegen mijn wijnglas om uw aandacht naar mij toe te trekken. Erg handig, want zoals u ziet is na de hoofdgang geen bestek meer aanwezig, anders tik je doorgaans met je mes tegen een wijnglas.

Naar aanleiding van dit hamertje wil ik direct twee zaken opmerken:

1. Wij zitten bijeen in een zogenoemd ‘Diner Vivant’, terwijl het merendeel van de mensen waar wij over moeten nadenken en waar wij voor plannen en bouwen doorgaans bij een ‘Pizza bespreking’ Daar is op zich niets mis mee, zolang wij ons realiseren dat wij, voor goed werk. wel uit onze eigen bubble moeten treden.
2. Dit ‘Tafelrede Hamertje’, is gemaakt ongeveer honderd jaar geleden in de stijl van de Amsterdamse School. Er was toen zeer ruime aandacht voor schoonheid van ontwerp en dat is gelukkig zeer duurzaam gebleken. Er werden juist voor de arbeiders ‘paleizen’ gebouwd. (zie hiervoor ook: Museum Het Schip). Ik roep u op het aspect ‘schoonheid’ hoog op uw lijstje te houden, want fraai is een onuitwisbaar aspect van duurzaamheid gebleken.

Onze samenleving is op een steeds spannender manier in beweging; de disrupties vliegen ons om de oren. Om goed contact te houden met hoe de burgers zich tot deze onverwachte, onvoorspelbare en ongelijkmatige veranderingen verhouden peilt Motivaction sinds 1995 de stand van het land onder andere door middel van levens interviews aan huis. Aan de hand van de pijlers ‘gezin, familie, vrienden’; ‘geld’, ‘werk en vrije tijd’. ‘media’ en ‘wonen’ laten wij respondenten uit alle lagen van de bevolking twee tot vier uur spreken en maken daarvan opnames in beeld en geluid.

Het grootste verschil dat wij zien optreden is een toenemende diversiteit met vele positieve kanten, maar mijn persoonlijke zorg zit hem in een toenemende segregatie en polarisatie. Het wordt het voor jouw levensloop weer steeds belangrijker waar je wiegje stond. Wij hebben een steeds rijkere typering voor de verschillen die daarmee eerder groter, dieper en breder worden dan dat er bruggen worden geslagen.

Mag ik u oproepen mee te werken aan een beperking of zo mogelijk vermijden van het duiden in termen van ‘rijk – arm’; ‘wit – zwart’ (en dan nog in die volgorde); ‘hoog – laag opgeleid’; ‘have’s – have-not’s’ of ‘links – rechts’. Het is hier niet het moment om met een bindend alternatief te komen, maar wij hebben zoals wij hier aanwezig zijn een taak om termen te vinden en te gebruiken waar een ieder graag op wordt aangesproken. Een samenspel tussen dromen, ambities en werkelijkheid is een goed uitgangspunt.

Deze korte rede heeft ten doel het denkproces en de inspiratie voor deze bijeenkomst te bevorderen. Het gaat mij dus over ‘schoonheid’ en ‘typeringen’. Laten wij daar het glas op heffen.

Frits Spangenberg
Oprichter Motivaction

Het bericht Toekomst van het wonen: schoonheid en vermijden van typeringen verscheen eerst op Frits Spangenberg.

Als keynote-spreker tijdens de speciale bijeenkomst van de National Trust for Nature Conservation in Kathmandu en Bardiya (Nepal) pleitte Frits Spangenberg voor ingrijpende veranderingen in het beleid om het aantal conflicten tussen mens en wilde dieren terug te dringen. In nauwe samenwerking met parkwachters, lokale vertegenwoordigers en specialisten van de National Trust werden nieuwe wegen gevonden voor toekomstige maatregelen.

Twee interactieve workshops in Nepal, Kathmandu (6 april 2022) en Bardiya (11 april 2022).

Volledige lezing en resultaten van de workshops.

Het bericht Samenleven van mensen en wilde dieren in Nepal verscheen eerst op Frits Spangenberg.