“We zien een aantal patronen die voorspellen waar het naartoe gaat. Als je er middenin zit, dan zie je dat niet. Maar we zijn met zijn allen minder gezags- en plichtsgetrouw, dit leidt tot burgerlijke ongehoorzaamheid. We leggen de lat hoger: we worden veeleisender. Ook vinden we onszelf belangrijker dan de groep. We worden minder empathisch; ‘selfie’ is het woord van het jaar. Ten vierde zijn we ongeduldiger. En deze veranderingen treden steeds sneller op”, aldus Spangenberg.

Om de huidige crisis echt op te lossen moeten we volgens Spangenberg anders gaan denken, leven en besturen: “Bijvoorbeeld dat mensen nu zeggen dat zij niet alles hoeven te bezitten, maar ze willen wel toegang hebben tot die mogelijkheden. Een revolutionaire verandering. Een ander voorbeeld is dat steeds meer mensen dingen zelf gaan doen. Dat wilden ze graag maar lang ‘kon en mocht’ dat niet omdat we als systeem alles hadden geoutsourced. Dit is de participatiesamenleving waarover wordt gesproken.”

Als programmamaker Jurgen van den Berg vraagt wat in 2014 een belangrijk thema zal zijn, geeft Frits aan: “Ik hoop dat we heel veel initiatief terugbrengen bij de burger, dus bij diverse groepen; omdat mensen het zelf heel goed weten. Geld helpt maar het snoeien in bureaucratische regels werkt nog veel beter. In feite hebben we werk genoeg voor al die ouderen en jongeren.”

Tot slot reageren luisteraars op de stelling en het gesprek, waarna Spangenberg zijn wens voor 2014 uitspreekt: “Afstand doen van verworven rechten. Onze grootste handicap is dat we heel vaak vinden dat we ergens recht op hebben. Als we bereid zijn bij te dragen aan groei en ontwikkeling, gaat het met Nederland ook snel beter. Dan hoeven we ook niet meer zoveel te klagen. De lat hoog leggen mag”.

Het gesprek is in zijn geheel te beluisteren door te klikken op onderstaande banner. Het item met Spangenberg begint na 2 uur en 21 minuten en duurt 11 minuten.

Het bericht Stelling: “2014 wordt het jaar van de ommekeer” verscheen eerst op Frits Spangenberg.

Het bericht Onvrede in de maatschappij verscheen eerst op Frits Spangenberg.

De strijd voor hulp bij zelfdoding heeft een nieuw gezicht. Frits Spangenberg (74) uit Epe is sinds 19 november 2022 de nieuwe voorzitter van Coöperatieve Laatste Wil en opvolger van Jos van Wijk uit Apeldoorn.

‘Ik moet enorm uitkijken dat ik niet achter slot en grendel beland.’

Het vuur wordt een jaar geleden aangewakkerd als voorzitter Van Wijk en bestuurslid Petra de Jong worden aangehouden voor mogelijke betrokkenheid bij het faciliteren van hulp bij zelfdoding, want dat is strafbaar. Dit kan toch niet? verwoordt Spangenberg zijn eerste gedachte. Direct mailt hij naar het duo: Weet dat je op mij kunt rekenen.

Snel volgt de vraag of Spangenberg de nieuwe voorzitter wil worden. Zes jaar geleden komt hij als eigenaar van marktonderzoeksbureau Motivaction in aanraking met Laatste Wil. De Epenaar wordt lid:

‘Van huis uit kreeg ik mee dat het groot goed is dat je in Nederland jouw leven mag inrichten zoals jij wilt. Rondom het levenseinde kan dat niet. Heel actief is hij niet binnen de coöperatie.’

Wat motiveert hem om voorzitter te worden?

Het bestrijden van onrecht dat barrières worden gelegd voor hulp aan mensen die weloverwogen een einde aan hun leven willen maken. Stel dat als ik zover ben en een goede vriend geeft mij alleen even een middel aan, dan wordt hij al gecriminaliseerd. Dat is betutteling van de overheid en daarover ben ik zeer verontwaardigd.

Verder:

‘De wetgeving over hulp bij zelfdoding dateert uit 1886. Sinds die tijd is de maatschappij veranderd, behalve bij het Openbaar Ministerie (OM). Daar maak ik mij als socioloog boos over.‘

Spangenberg vindt dat het OM onevenredig hard inzet op mensen die gevraagd hulp willen bieden bij zelfdoding.

‘Alsof dit een bedreiging voor anderen zou zijn. Terwijl de leden alleen iets te zeggen willen hebben over hun eigen levenseinde. Ik heb brute zelfdodingen meegemaakt, die mensen gun je een humanere en minder schokkende mogelijkheid. Lang niet iedereen overlijdt vredig in een slaap.‘

Slot en grendel

Spangenberg denkt dat hij bij een eventuele misstap hard wordt aangepakt door het OM.

‘Als voorzitter moet ik zorgen voor continuïteit in de doelen die wij nastreven, enorm uitkijken dat ik niet mijn vingers brand en achter slot en grendel beland. Ik denk drie keer na om bij zelfdoding aanwezig te zijn.‘

De Epenaar is van plan als voorzitter de huidige lijn van Laatste Wil voort te zetten.

‘Het onderwerp bespreekbaar maken, ondersteuning bij het stervensproces toestaan en op termijn het beschikbaar maken van een laatstewilmiddel. Een eerste ijkpunt is volgende maand, als uitspraak wordt gedaan in onze rechtszaak tegen de Staat om het verbod op hulp bij zelfdoding te schrappen.‘

‘De tweede is het promoten van onze proeftuin. In principe kunnen 10.000 mensen van 55 jaar en ouder zich aanmelden. Wij registreren hun gegevens en toetsen hun wilsbekwaamheid, om emotionele argumenten uit te schakelen. Aan hen verstrekken wij gereguleerd een laatstewilmiddel voor het moment dat zij er aan toe zijn. Het hoe is een dilemma: krijgt de persoon het in huis of wordt het op afroep beschikbaar?‘

Spangenberg is 74 jaar. Denkt hij dat hij het moment gaat meemaken dat hij zelf een keuze kan maken voor zijn levenseinde en dat op een humane manier kan effectueren?

‘Ik hoop het, omdat mensen er recht op hebben. De groep babyboomers die autonomie wil wordt zo groot, dat het handhaven van de wet niet volgehouden kan worden. Voor hen dringt de tijd. Ik begrijp dat de overheid de zwakkeren moet beschermen, maar hier gaat het om een groep die welbewust een keuze voor zichzelf wil maken en niet voor een ander beslist.‘

Praten over gedachten aan zelfdoding kan anoniem: chat via 113.nl, bel 113 of bel gratis 0800-0113.

Het bericht Tijd dringt voor ons babyboomers verscheen eerst op Frits Spangenberg.

Er komt veel op ons af; alles verandert en dan ook nog in een steeds sneller tempo. De positie van de verloskundigen is geen uitzondering. Het voordeel van veranderingen is, dat de slimste er het meest van profiteert. De slimste is misschien niet de beste typering, de meest wendbare, degenen die met open ogen in de wereld staan; zij kunnen proactief handelen. Wanneer je alleen bedreigingen ziet of naar binnen gekeerd de waan van de dag laat domineren, dan voorspelt dat niet veel goeds. Veranderingen zijn per definitie niet statisch en kunnen diverse gedaanten aannemen. Je kunt niet alles naar je hand zetten, maar door te zien en te snappen welke processen gaande zijn, kunnen belangrijke voordelen worden behaald. Het is zaak de belangen van alle relevante actoren goed te kennen en het spel te spelen. Omgevingsfactoren en algemene trends  worden steeds belangrijker. Ik heb nog geen specifiek onderzoek voor de KNOV gedaan, maar laat ik een meer concrete invulling geven.

• Bunnik 10 juni 2016
• KNOV
• Koninklijke Nederlandse Organisatie van Verloskundigen

In algemene zin wordt na een periode van schaalvergroting, grootschalige uitbesteding, functionele verfijning en onpersoonlijk bejegening door middel van ‘spreadsheet’ managers het accent op andere waarden gelegd. Organische groei, kleinschaligheid, persoonlijke verantwoordelijkheid, mantelzorg en participatie zijn begrippen die enorm aan populariteit hebben gewonnen en voor een deel zelfs al in wetgeving worden vervat. In onze disruptieve samenleving verloopt dat echter niet altijd soepel en geleidelijk, maar eerder met horten en stoten, misverstanden en spraakverwarringen. Toch valt het niet te ontkennen dat er sprake is van een switch, een omkering. De aankomende generatie van Millenials werkt anders en wil in vele gevallen breken met het verleden, of minstens met een frisse blik traditionele praktijken kritisch bezien. Dit schept kansen.

De basis van mijn werk ligt net als het uwe: in de huiskamer.

Motivaction is groot geworden door twintig jaar geleden op een andere manier dan de collega bureaus te gaan werken. Wij zijn mensen uit alle rangen en standen thuis gaan bezoeken om met hen te praten over ‘wat beweegt u”. Vier tot vijf uur lange gesprekken om de respondent (de cliënt) te leren kennen. Hoe brengt u uw weekend door; wat is dan belangrijk? Welke rol speelt familie? Zijn vrienden voor u belangrijker dan familie? Wat betekent geld voor u? Wat leest u en waar kijkt u naar?

Welke mensen zijn belangrijke voorbeelden voor u? Honderden van dit soort vragen, waarbij de toelichting eigenlijk belangrijker is dan het antwoord zelf. Aan de inrichting van de woonkamer kan je soms al veel antwoorden afleiden. Steeds meer ervaring maakt dat je al een beeld hebt voordat de cliënt (respondent) één woord heeft gesproken. Met meer ervaring zie je meer, niet om eventuele vooroordelen te bevestigen of direct sociaal maatschappelijk te profileren, maar om je cliënt te begrijpen, te doorgronden. U komt ook bij de mensen thuis en u weet soms al in een split second ‘deze cliënt heeft extra uitleg nodig’, of ‘deze cliënt is erg zorgvuldig en zal mijn aanwijzingen en adviezen proberen vlekkeloos uit te voeren’. In het huidige tijdsgewricht is dit een enorm voordeel. Intramurale instellingen hebben niet dit contact met de cliënt, die wordt ook bijna direct patiënt genoemd. De patiënt moet zich inpassen en aanpassen aan de instelling. U past uw gedrag voor een deel aan, aan de situatie die u aantreft. Dat geeft een hogere graad van participatie, zoals wij dat in Nederland nu graag zien. Is dat een voordeel voor u of niet?

Natuurlijk komt er veel meer kijken bij de dagelijkse praktijk, maar ieder voordeel moet bewust worden gevierd, het sterkt het zelfvertrouwen en de werkwijze en positie van de beroepsgroep.

Motivaction heeft een systeem ontwikkeld om met behulp van een test te bepalen hoe mensen in elkaar zitten, hoe er wordt gereageerd. Met een beperkt aantal vragen kunnen wij vaststellen of de cliënt eerder plichtsgetrouw is of juist veeleisend en rechtenbewust. Of de cliënt eerder warm loopt voor een betere samenleving of vooral uit is op het winnen van status. Ik wil niets veroordelen, maar noem dit omdat het zinnig is als je snel weet hoe je het beste en het snelst je doelen kunt bereiken.

Via Google zie je bij “Mentality’ al snel “Doe de Mentality test”. Binnen 10 minuten heeft u een uitslag en een interieur foto op uw email adres. Natuurlijk klopt dit nooit 100%, maar het geeft wel een duidelijke indicatie die u scherper leert zien. U ziet in de eerste plaats wie u zelf bent en waar uw affiniteiten liggen. Met gelijkgestemde cliënten schakel je sneller dan met ‘anders denkenden’. Dat wist u al, dat is helemaal niet erg. Maar als je weet waar je zelf staat en wie je tegenover je hebt kan je sneller en effectiever je doelen bereiken. Ook kwaliteit is sneller te bereiken met gelijkgestemden, ook vroegtijdige signalering van complicaties merk je doorgaans sneller en adresseer je adequater bij een hoger niveau van gelijkgestemdheid.

Het werk in de zorg en verloskunde wordt er niet makkelijker op. Vergeleken met de oudere generaties wordt de lat steeds hoger gelegd. Waren jonge moeders een paar generaties geleden vooral dankbaar en afwachtend, nu eerder veeleisend en ongeduldig. De relatie wordt eerder op scherp gezet en daar moet je als hulpverlener maar mee om weten te gaan.

Mede doordat in jonge gezinnen beide partners werken en er dus niet altijd tijd is om er voor de kinderen te zijn ontstaat er een schuldgevoel. Schuldgevoel leidt tot complicaties die verschillend kunnen uitpakken: enerzijds mogen de kinderen meer, anderzijds willen vele ouders alle risico’s vermijden en spelen hoog op vanuit een  plaatsvervangende schaamte dat zij er zelf niet altijd zijn. De hulpverlener heeft het dan al gauw gedaan.

Het ‘Forever Young Syndroom’ veroorzaakt onder andere dat ouders alle touwtjes zelf in handen willen houden en moeilijk kunnen delegeren of moeilijk het vertrouwen kunnen geven aan een professional. De aspecten van de onderhandelings- samenleving bevorderen juist weer dat er niet snel genoegen wordt genomen met de uitspraak van de professional. Het lijken anekdotische maatschappelijke veranderingen, maar de invloed op ons en jullie werk is enorm.

Weet wat voor vlees je in de kuip hebt. Een verloskundige aan huis, heeft een sterke basis, waar geen instantie of instelling aan kan tippen. Maar zorg dat je deze voorsprong ook professioneel invult. Ik wens jullie veel succes om dat in praktijk te brengen.

Frits Spangenberg

Het bericht De generatie-switch biedt kansen verscheen eerst op Frits Spangenberg.

YPENBURG • Bij de oprichting van de Vinexwoonwijken in 1995 werden ze een Walhalla voor gezinnen met jonge kinderen genoemd. Maar die kinderen zijn pubers geworden. Voor hen zijn er nauwelijks voorzieningen. En dat leidt volgens socioloog Frits Spangenberg „zo goed als zeker tot problemen.”

door Anna Mees en Vera van Winkelen

Download artikel

Floris zit met Tess en Sanne op een bankje waar ze vroeger speelden. Er is niks meer te doen, klagen ze. „In het buurthuis komen alleen kinderen.

Kijk naar het strandje in Nesselande, een Vinex-wijk bij Rotterdam. Daar zet de politie deze zomer extra mankracht in om overlast te voorkomen. Dronken jongeren intimideerden andere strandbezoekers en zorgden voor geluidsoverlast. Vorig jaar liep het zó uit de hand dat winkeliers hun deuren sloten.

Vandalisme

Spangenberg: “Als jongeren, en vooral jongens, zich sterk vervelen en geen ruimte hebben om zich uit te leven of te sporten, dan is er bijna een aanleiding om vandaliserend en criminaliserend door de wijk trekken. Als je niets doet, kan vandalisme zich versterken. Zeker in Vinexwijken waar overdag weinig sociale controle is omdat ouders aan het werk zijn en er weinig bejaarden zijn.”

Vinex-wijken werden eind jaren negentig ingericht op jonge gezinnen met kleine kinderen. Met de jaren veranderde de samenstelling van de wijken. “Als je halverwege de jaren negentig aan een nest wilde beginnen, settelde je in een Vinexwijk”, zegt Arjen Harbers, stedenbouwkundige bij het Planbureau voor de Leefomgeving.

“De jonge kinderen zijn meegegroeid met de wijk. Het zijn pubers geworden.”

Maar de speeltuinen bleven hetzelfde. En dat terwijl pubers alom vertegenwoordigd zijn in Vinexwijken: 10 procent is er tussen de 15 en 25 jaar oud, blijkt uit nieuwe cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Volgens Spangenberg hoeft een oplossing voor overlast veroorzakende jongeren niet ingewikkeld en duur te zijn. “In overleg met bewoners moeten er voorzieningen komen. Jongeren hebben de ruimte nodig om zich te vermaken. Dat zijn vaak hele nformele trapveldjes en theehuizen.”

Jeugd nu te groot voor speeltuin

Maar ook het inrichten van speciale hangplekken voor jongeren zijn geen onverdeeld succes. Floris Aldewereld: “Bij ons in het buurthuis in Ypenburg komen alleen kinderen van elf”. In Amsterdam IJburg werd een voetbalveld gesloten. Omwonenden hadden last van het lawaai en het gedrag van jongeren die er tot in de late uurtjes te vinden waren. Het veld werd juist geopend om hangjongeren bezig te houden.

De speeltuin achter het winkelcentrum van de Haagse Vinexwijk Ypenburg ligt er verlaten bij. De bezoekers waar het klimrek ooit voor is gebouwd, hangen al lang niet meer in de touwen. Floris Aldewereld (15) zit op een bankje. De tiener woont nu zo’n vijftien jaar in de wijk. Zijn ouders keken uit naar een groter huis, omdat zijn zusje op komst was.

De speeltuin achter het winkelcentrum van de Haagse Vinexwijk Ypenburg ligt er verlaten bij. De bezoekers waar het klimrek ooit voor is gebouwd, hangen al lang niet meer in de touwen. Floris Aldewereld (15) zit op een bankje. De tiener woont nu zo’n vijftien jaar in de wijk. Zijn ouders keken uit naar een groter huis, omdat zijn zusje op komst was.

Steef Buijs, die begin jaren negentig adviseerde over de Vinexwijken, staat nog steeds achter zijn geesteskind. “Het feit dat jongeren er weinig te doen hebben, ligt aan het jeugdbeleid van de gemeenten.”

Het bericht Pubers verpieteren in Vinex verscheen eerst op Frits Spangenberg.

De laatste kinderen uit Generatie Y (geboren tussen grofweg1980 en 2000) moesten nog ter wereld komen. toen sociologen uit binnen- en buitenland de eerste studies over hen publiceerden. Een van de eerste onderzoeks- rapporten in Nederland zette de toon. Op de cover staan de cartoonfiguren Fokke en Sukke. Die zich aanmelden voor Artsen zonder Grenzen: “Hebben jullie niet een rampgebied waar je een beetje mooi kunt snorkelen?”

Dat beeld is in de loop der jaren redelijk overeind gebleven. Generatie Y is beschreven als authentiek. sociaal. gedreven en maatschappelijk betrokken. Maar ook als gemakzuchtig. snel afgeleid en veeleisend. Een vat vol tegenstrijdigheden kortom. Misschien ook niet vreemd. als je beseft dat het over bijna een kwart van de Nederlandse bevolking gaat.

Zin en onzin

Mag je over zo’n grote groep mensen überhaupt wel zulke uitspraken doen? Socioloog Frits Spangenberg. Oprichter van onderzoeksbureau Motivaction en mede-auteur van ‘De grenzeloze generatie: erkent dat generatieonderzoek er in de loop der jaren niet makkelijker op is geworden. “De wereld is veranderd, er is veel meer diversiteit in opvattingen. waarden en normen. En als je onderzoek niet goed opzet. kun je de plank behoorlijk misslaan. Maar ik ben ervan overtuigd dat je nog steeds zinvolle uitspraken kunt doen”. Voorwaarde is wel dat je alert bent op zowel overeenkomsten als verschillen binnen deze generatie. Sommige kenmerken zijn immers gebonden aan de levensfase waarin mensen zich bevinden. “Generatie Y omvat zowel roekeloze pubers als risicomijdende jonge ouders. De generatie verandert zelf in de loop der jaren ook, dus je moet onderzoek regelmatig herhalen”.

Toch hebben die op het eerste gezicht zo verschillende groepen ook iets gemeen. “Generatiedenken heeft als uitgangspunt dat mensen op basis van gedeelde ervaringen een grondhouding ontwikkelen die hun leven lang overeind blijft. Een voorbeeld: de generatie die de oorlog meemaakte, werd over het algemeen gekenmerkt door zuinigheid en veel plichtsbesef’ Uitzonderingen zijn er altijd, soms zelfs extreme uitzonderingen. Maar zulke fundamentele patronen blijken uit langjarig onderzoek volgens Spangenberg heel afgetekend en constant.

Niet snel tevreden

Het World Insurance Report 2016, van CapGemini en Efma, laat zien dat het een hele kluif is om bij Generatie Y hoge tevredenheidsscores los te peuteren. Terwijl onder oudere generaties meer dan de helft van de ondervraagden een positieve ervaring met verzekeraars rapporteerde, was dit onder Generatie Y maar een derde.

Een belangrijke route naar meer tevredenheid onder deze generatie is door vaker en geïntegreerd te communiceren, op meerdere platforms. Jongeren benutten álle communicatiekanalen en willen per saldo veel vaker dan oudere generaties contact leggen (2,5 keer zo vaak). Een stok achter de deur signaleert het onderzoek óók: Generatie Y staat namelijk mee dan oudere generaties open voor nieuwe, niet -traditionele aanbieders van verzekeringsproducten, zoals start-ups of grote Tech bedrijven.

Digitaal en mondig

De ervaring die Generatie Y gemeen heeft, is onder meer dat men opgroeide met pc, internet en tablet. ‘Internetgenerat ie’ is een veelgehoorde omschrijving. maar die dekt de lading niet helemaal. vindt Spangenberg. “Deze generatie is daarnaast ook opgegroeid in een t ijd van ongekende voorspoed. Generatie Y is over het algemeen veel mondiger, rechtsbewust en veeleisend. Individualist isch en heel erg gewend aan gemak”.

Die twee kanten – digitaal georiënteerd en veeleisend – kenmerkt Generatie Y ook als consument van verzekeringsproducten (zie kader). Ze rapporteren veel minder vaak positieve ervaringen, en zijn er snel bij om negatieve ervaringen via social media te delen. Sowieso hebben ze een grote behoefte aan véél communicatie. Spangenberg vermoedt dat dit deels samenhangt met het feit dat deze generatie over het algemeen pragmatischer is. “Ze willen op hun manier geïnformeerd worden en communiceren, op het moment dat ze met een vraag zitten. Maar ook zijn ze pragmatischer in de zin dat ze verantwoordelijkheid sneller elders leggen, en sneller klachten delen”.

Je kunt het pragmatisme noemen, het is ook een vorm van hoog rechtsbewustzijn. “Deze generatie is over het algemeen assertiever, en richting verzekeraars zullen ze dat ook zijn. Ze zullen sneller vinden dat ze recht hebben op een schadevergoeding en eerder hun beklag doen als ze het gevoel hebben dat hen tekort gedaan wordt. Zeker met de macht van social media binnen handbereik. Het betekent ook een hogere kans op impulsief en niet-reëel claimgedrag. Dat is natuurlijk geen nieuw verschijnsel, maar veel Millennials zullen er verhoudingsgewijs wel sneller toe geneigd zijn”.

Een generatie, meerdere gezichten

Of een individuele Millennia! ook echt aan dit beeld voldoet, hangt af van tal van andere factoren. Spangenberg benadrukt dat de gedeelde ervaringen wel een belangrijk stempel op generatie Y drukken, maar dat je voor echt inzicht nog een niveau dieper moet kijken. “In de vormende periode van hun leven doet een generatie niet alleen een gemeenschappelijke identiteit op, er ontstaan ook verschillen op het gebied van waarden, normen en drijfveren. Die hebben een enorme impact op hoe iemand daadwerkelijk in het leven staat, en dus ook hoe hij zich als consument opstelt”.

Om die belangrijke factor in beeld te krijgen, maakt Motivaction gebruik van het ‘Mentality’-model. Dat maakt onderscheid tussen verschillende typen mensen, ingedeeld naar persoonlijke opvattingen en waarden. De verschillende typen persoonlijkheden zie je in alle generaties terug, maar wel in verschillende verhoudingen.

Met andere woorden, ook onder Generatie Y bevinden zich traditionele of ‘plichtsgetrouwe’ consumenten, die eerder geneigd zijn loyaal te zijn aan een merk of bedrijf. Alleen zijn het er verhoudingsgewijs veel minder.

Ze willen maatwerk

Dat wil niet zeggen dat je als verzekeraar geen band meer kunt opbouwen met de overgrote meerderheid van niet-plichtsgetrouwe Generatie Y’ers.”. Alleen moet je het anders aanpakken. Vroegere generaties baseerden die loyaliteit op een vaag onbewust gevoel van solidariteit en gemeenschapszin. Nu zul je er meer voor moeten doen. Aan hun veeleisendheid tegemoet komen, in elk geval. Dat betekent bijvoorbeeld ook rekening houden met het feit dat deze generatie in zekere zin egocentrischer is dan eerdere generaties. Veel verzekeringsproducten waren altijd gebaseerd op de ‘one-size-fits-all‘-gedachte’. Dat concept zal de komende jaren sterker onder druk komen te staan. Deze generatie wil maatwerk”.

Van creatieveling tot challenger

De ene Millennial is de andere niet. In een grootschalig onderzoek, onder 48.000 jongeren in meer dan 20 landen, maakt Motivation onderscheid tussen vijf ‘mentaliteitstypes’:

• Creatives: vrijdenkers, idealisten die veel waarde hechten aan persoonlijke ontwikkeling en cultuur.
• Challengers: carrièregerichte mensen met een fascinatie voor geld, risico’s en avontuur.
• Achievers: ondernemende netwerkers die veel waarde hechten aan gezien en gemeenschap.
• Conservatives: familiemensen die traditie, etiquette en structuur hoog in het vaandel hebben staan.
• Socializers: mensen op zoek naar structuur, entertainment, vrijheid en familiewaarden.

Het risico voor marketeers en strategen is dat ze zich te veel op één segment richten. Dit is met name van belang bij het introduceren van nieuwe, disruptieve technologie of producten. Marketeers en strategen zijn vaak erg gefocust op de creatives. Maar uit het onderzoek blijkt dat lang niet altijd de early adopters zijn waar ze vaak voor gehouden worden: dat zijn de wat minder prominente challengers en achievers. Die vertegenwoordigen samen ruim de helft van hun generatie. Maar zijn voor andere prikkels gevoelig dat hun ‘creatieve’ generatiegenoten.

Schademillennials voor de spiegel

Herkent Generatie Y het beeld dat van hen geschetst wordt? Zien ze zichzelf als een ander type consumenten dan eerdere generaties? En wat betekent dit voor verzekeraars? We vroegen het twee jonge professionals uit de schadewereld.

“De Uber-generatie neemt geen genoegen met ‘nee’”

Michael van den Toorn (25). Schadebehandelaar Brand, transport en aansprakelijkheid

“Onze generatie is anders als consument. Minder loyaal. Je doet heel uitgebreid research, zowel naar kwaliteit als naar de laagste prijs. Daardoor komen je maatstaven steeds hoger te liggen. Dus ik geloof wel dat je kunt stellen dat onze generatie kritischer en veeleisender is. Ik ben eraan gewend dat ik niet naar de winkel hoef voor een paar voetbalschoenen. maar online tien paar bestel en er één houd. De Zalando-manier, zeg maar.

De technologische veranderingen bieden verzekeraars overigens ook kansen. Ik denk dat er nieuwe schadesegmenten ontstaan. Denk bijvoorbeeld aan het verzekeren van dataverlies of de reputatieschade die daaruit voortkomt. Op de zakelijke markt begint dat nu van de grond te komen, maar uiteindelijk krijgt iedereen daarmee te maken. Dus ook voor particulieren wordt dat een relevante schadecategorie. Daarnaast ontstaan er voor verzekeraars kansen door de ontwikkelingen rondom 3D-printing. Hierdoor kan onder andere schadeherstel sneller en goedkoper worden uitgevoerd.

Als verzekeraar kun je nog steeds klanten binden, maar dan moet je wel goed naar de consument luisteren. De maatschappij verandert en de behoeften van jongeren veranderen hierin mee. Als consument worden alternatieve aanbieders als Uber en Airbnb steeds gewoner, maar wil je de bijbehorende risico’s ook graag verzekerd hebben. Dat je dat niet zou kunnen, is volgens een moderne kritische consument niet meer van deze tijd. Doet de ene verzekeraar het niet, dan doet zijn buurman het wel!

“Geen antwoord binnen 2 uur? Heel slecht.”

Bjorn Jalvink (27), Business Developer Schade- en inkomensverzekeringen bij een volmacht bedrijf

“Misschien is onze generatie wel een beetje verpest door al het gemak. Ik weet niet beter dan dat ik op elk moment mijn banksaldo kan checken. En dat ik snel antwoord op vragen krijg. Als je op een tweet niet binnen twee uur reactie hebt, is dat heel slecht. En je legt de lat hoog voor bedrijven. Online reviews zijn heel belangrijk: alles onder de 7, daar kijk ik niet eens naar’.’ Ik denk dat verzekeraars jonge klanten positief kunnen verrassen door proactiever om te gaan met alle data. Denk aan cross-se Hing van diensten, toegesneden op hun risicoprofiel. Maar dan wel gedoseerd en relevant. Ik zit zelf als consument ook niet op al die nieuwsbrieven met aanbiedingen te wachten. Maar als mijn energieleverancier me een slimme meter aanbiedt, spreekt me dat wel aan. Waarom? Het is concreet, het bespaart me geld en het heeft ook nog eens een mooi gadgetgehalte.

Wat voor schadeverzekeraars ook relevant is: autobezit is voor mijn generatie veel minder vanzelfsprekend is. In mijn vriendenkring heeft lang niet iedereen een auto. Dat was vroeger ondenkbaar: je rijbewijs halen betekende een auto voor de deur. Maar als ik zie dat voor het appartementencomplex waar ik woon altijd negen auto’s geparkeerd staan, denk ik: met een paar deelauto’s heeft iedereen altijd de beschikking over een auto. Gevolg van die trend is dat de markt voor autoverzekeringen verder zal krimpen. Hoe je als verzekeraar op die trend moet inspelen? De traditionele markt moet hoge service bieden, inspelen op nichemarkten, zoals klassiekers of hobbyclubs. Maar ook moet je als verzekeraar alert zijn op nieuwe schadecategorieën, zoals cyberverzekeringen”

Het bericht “Aangenaam, Generatie Y” verscheen eerst op Frits Spangenberg.

Kinderen krijgen het volgens adviesbureau McKinsey niet meer automatisch beter dan hun ouders.

Natasja de Groot – Rotterdam

Volgens het McKinsey-rapport hebben in de crisisjaren vele honderden miljoenen burgers hun inkomen zien stagneren of zelfs licht dalen. De voorspelling is dat de millennials de prijs gaan betalen; ze zullen een lagere levensstandaard opbouwen dan de voorgaande generaties. Frits Spangenberg, geboren in 1948, is socioloog en oprichter van Motivaction, een bureau dat peilt wat er leeft onder de mensen. Hij is gefascineerd door de verschillen tussen generaties.

Al in 1973 riep premier Den Uyl: onze kinderen krijgen het slechter dan wij. Wat denkt u: zal het nu werkelijk zo zijn?

Frits Spangenberg:
“Het is niet voor het eerst dat we dit horen. Maar wat hebben we het met z’n allen gemiddeld veel beter gekregen dan in 1973. Ik geloof wel dat het waar is wat McKinsey nu heeft becijferd. De jongere generaties gaan het economisch slechter hebben.”

Hoe gaat dat uitpakken voor onze samenleving?

Frits Spangenberg:
“Het is een relatief probleem.”

Hoe bedoelt u?

Frits Spangenberg:
“Mijn ouders leerden mij: als je verhuist, kun je twee jaar niet met vakantie, dan moet je eerst sparen. Jongeren worden gek als je ze dit vertelt. Ze willen na de verhuizing meteen nog even naar Thailand om bij te komen.”

Gemiddeld inkomen Nederland gedaald

Als het kan, waarom ook niet?

Frits Spangenberg:
“Jongeren groeien op in een tijd dat alles kan. Een vakantie, een nieuwe smartphone en nieuwe sportschoenen. Ze vergeten dat hun ouders en grootouders hard hebben gewerkt en gespaard.”

Nu al bezwijkt een deel van de jongeren onder sociale of maatschappelijke druk, hoe moet dat dan straks?

Frits Spangenberg:
“Vroeger kreeg je een burn-out als je vijftig was, nu als je twintig bent. Jongeren willen te veel, eisen te veel van zichzelf, daar kunnen ze niet aan voldoen. Hun verwachtingen van werk en privé zijn niet zelden irreëel.”

Eigenlijk kunnen jongeren wel een schop onder hun kont gebruiken?

Frits Spangenberg:
“We hebben ze erg gepamperd. Dan zullen ze het misschien in de toekomst financieel minder krijgen en die wintervakantie moeten laten schieten. Is dat nou erg? Vetzucht is een probleem in Nederland en niet honger! Het is niet verkeerd als ze leren dat niet alles komt aanwaaien.”

U heeft wel erg makkelijk praten…

Frits Spangenberg:
“Ik heb het nu erg goed, maar als kind had ik maar één broek en één paar schoenen. Ik heb altijd hard gewerkt en gespaard. Omdat ik altijd rekening houd met slechtere tijden.”

Lang niet alle jongeren is het komen aanwaaien… Neem jongeren die opgroeien in achterstandswijken.

Frits Spangenberg:
“Dit is een veel urgenter en nijpender probleem waar het rapport niet op inzoomt: gezinnen die in een uitkeringssituatie zitten. 10 tot 11 procent van de Nederlanders leeft onder de armoedegrens. Hun kinderen belanden vaak ook in armoede. Armoede lijkt wel overerfbaar. Gelijke kansen klinkt mooi, maar in de praktijk valt dat erg tegen.”

Een tweedeling?

Frits Spangenberg:
“Ook dit heeft te maken met onze pampercultuur. We houden mensen die een uitkering ontvangen in de greep. Zij denken veelal dat het geld gratis is, dat ze er recht op hebben. O wee, als het minder wordt of als je begint over een tegenprestatie. Het sociale vangnet is ooit bedoeld om mensen omhoog te trekken, maar het heeft mensen juist afhankelijk gemaakt. Het lijkt een soort levenslange belofte te worden, maar eigenlijk is het gevangenschap.”

Bent u nog ergens wél optimistisch over?

Frits Spangenberg:
“Ja, dat er heel veel slimme en wendbare jongeren zijn die zich razendsnel kunnen aanpassen aan situaties.”

Het bericht Straks is het waar: vroeger was alles beter verscheen eerst op Frits Spangenberg.

Frits Spangenberg, macro-socioloog en oprichter van Motivaction geeft een toelichting en duiding (geredigeerde tekst van het interview met een aantal feitelijke aanvullingen):

“Bloed is goed – pijn is fijn – onderkoeling is de bedoeling” vrij naar mijn personal trainer Martijn Kievit

• Radio 1
• Zondag 31 juli 2016
• 15:00 – 16:00
• Vondel C.S.

Beluister het fragment

VERRUWING EN VERVREEMDING

Inderdaad zien wij in onze jaarlijkse Mentaliteitsmonitor een toename van verruwing, een sterkere geweldsfascinatie, meer aandacht voor prestaties, een behoefte aan meer hiërarchie en een toenemende tolerantie. In tijden van onzekerheid willen burgers meer voor zichzelf opkomen, een duidelijke structuur en leiding zien; maar ook meer ambities nastreven, zelfredzamer zijn en ‘er moet meer kunnen’. Het receptief zijn voor externe prikkels, zoals avontuurlijke activiteiten, extreme sporten, exotische reizen en spannende producten lijkt goed te passen in de behoefte om even afgeleid te zijn van het keurslijf van de (over-) gereguleerde samenleving.

Vandaag hoorden wij op het ANP nieuws dat het aantal ongevallen in de Bouw is toegenomen. Dat kan deels worden verklaard uit bovenstaande ontwikkelingen. Installaties of apparaten zijn niet onveiliger geworden, maar door individualisering overschatten steeds meer mensen hun eigen kunnen en worden regels genegeerd. Bovendien verstaan lang niet alle bouwvakkers de Nederlandse taal. Wij hoorden deze week ook dat er dit jaar meer zwemmers in open water zijn verdronken. Veelal op locaties waar zwemmen verboden was. Regels en voorschriften worden steeds minder effectief.

Hoe moet onze overheid hiermee omgaan ? Onze overheid zit met de handen in het haar en voert een hopeloze strijd op een heel ander gebied: ‘The War on Drugs’. Terwijl een groeiende meerderheid van de bevolking inmiddels weet dat alcohol en tabak een grotere gezondheidsbedreiging vormen blijkt de overheid vastgeroest in haar heksenjacht die de criminaliteit bevordert. Het illustreert de afstand en vervreemding tussen overheid en burgers.

OVERLEVINGSPRIKKELS

Het is nog maar relatief kort (50 – 60 jaar) dat wij om zo mogelijk alle risico’s en gevaren uit te bannen de samenleving zo sterk hebben gereguleerd dat het voor de mannen niet meer nodig is constant alert te zijn om het gebied te moeten verdedigen of op jacht te gaan om eten op de plank te krijgen. In het Midden Oosten, met name Syrië zullen weinig mensen zich bezig houden met extreme sporten. Overleven is daar een dagtaak. In onze samenleving zijn die overlevingsprikkels niet alleen weg genomen, er zijn nu zelfs teveel verbod- en gebodsborden, regels, protocollen en voorschriften. Niet te zwaar tillen, niet te lang of te hard werken, geen risico’s nemen. Pas op. Weest gewaarschuwd. Code oranje. Blijf thuis. Gevaren worden uitgebannen en prikkels tot een minimum gereduceerd anders wordt de verantwoordelijke overheid of het faciliterende bedrijf wel aansprakelijk gesteld en een indrukwekkende schadeclaim ingediend. Is dit een samenleving waarin iedereen zich prettig voelt?

DISCRIMINEREN NAAR VITALITEITSBEHOEFTEN

Burgers hebben hun eigen opvattingen over wat zij prettig vinden, er is wel degelijk een zekere behoefte aan regulering, maar paradoxaal genoeg ook aan meer prikkels. Motivaction onderzoekt dit al vele jaren in Nederland (Mentality) en in 23 andere landen (Glocalities 26.000 interviews). Die behoefte aan prikkels verschilt per persoon. Op basis van de vele interviews is het mogelijk een segmentatie te maken, wij kunnen discrimineren tussen 5 vitaliteitsgroepen:

1. Balanszoekers werken aan een vitale levensstijl met minder stress, sporten met plezier graag in de buitenlucht en zien dat ook als een geestelijke verrijking. Yoga en Mindfulness sluiten daar ook goed op aan.
2. Recreatieve bewegers trekken er graag op uit om te wandelen, te fietsen of te zwemmen. Plezier in de groep gaat voor de sportieve prestaties.
3. Sportkijkers zijn het minst sportief. Minder eten zou hun vitaliteit al aanzienlijk bevorderen.
4. Flexsporters typeren zichzelf als impulsief en met een hang naar afwisseling. Als hun werkgever een activiteit organiseert zijn zij de eersten die intekenen.
5. Prestatiegerichte socializers stellen zich ambitieuze doelen, wisselen graag af maar willen er ook goed uitzien. Sportscholen zijn hier een ideaal domein.

In de praktijk hebben de meeste mensen van ieder segment een aantal eigenschappen, maar wel met een tamelijk vaste volgorde en prioriteitenstelling. Er is nog geen statistisch herkenbare groep die groot genoeg is om de extreme sporter een plek te geven, maar dit wil zeker niet zeggen dat het niet een groeiende trend is. Met de jaarlijkse Motivaction metingen volgen wij belangstelling, sympathie en feitelijke beoefening op de voet. Een operationeel probleem hierbij is de definitie van het begrip ‘extreem’. Is een marathon extreem ? Je kunt toch altijd en op ieder moment uitstappen? Is het skiën buiten de pistes extreem? Risico’s nemen wordt vaker als ‘cool’ beoordeeld dan een intelligente analyse, maar opvattingen over risico’s zijn weer sterk aan inflatie onderhevig.

INTERNATIONAAL

Europa neemt wat betreft extreme sporten een bescheiden plaats in. Maar in Brazilië, Turkije, Indonesië en Mexico staan extreme sporten relatief hoog op de agenda. Dit hangt samen met de grotere aanwezigheid (dan in Europa) van mensen die een ‘achievement’ levensstijl nastreven, (zij vormen de motor van de samenleving en zijn zich sterk bewust dat je met ambities en status meer bereikt). Evenals de ‘challengers’ (zij zijn de uitdagers van de samenleving, gericht op disrupties, innovaties en het zoeken van oplossingen) en  de ‘creatives’ (zij zijn de inspiratoren van de samenleving). Dit is belangrijk om te weten, omdat bovengenoemde drie segmenten eerder onze handelspartners zijn dan de niet minder sympathieke traditionelen of conservatieven. ‘Achievers’, ‘Challengers’ en ‘Creatives’ spreek je nu eenmaal op een andere manier aan. Zij zijn  gevoeliger voor de archetypen ‘Rebel” (zaken omgooien, disrupties toejuichen en eventueel oude structuren vernietigen); de ‘Explorer’ (zoeken naar het onbekende) en de ‘Hero’ (waar een wil is is een weg). Traditioneel ingestelde burgers overtuig je sneller met het afgeven van garanties, conservatieven met een stap-voor-stap plan. Achievers, Challengers en Creatives zijn eerder te overtuigen door aantrekkelijke, succesvolle  mensen en zij worden graag aangesproken op hun zelf overtuiging, dus hun eigen kracht.

VENIJN IN DE STAART

De samenleving verandert in rap tempo en die verschuiving kan worden getypeerd als een borderlinisering en narcistisering (meer borderline en meer narcistische eigenschappen). Steeds meer mensen hebben de neiging meer met zichzelf bezig te zijn en hun onredelijkheid en ongeduld naar anderen de vrije loop te laten. Natuurlijk is hier van alles aan te doen, maar dan zullen wij het eerst eens moeten worden of bovenstaande diagnose klopt.

Het bericht Extreme sporten verscheen eerst op Frits Spangenberg.

Auteurs

• Frits Spangenberg
• Peter Jobsen

Download het rapport.

Extramuralisering is niet voor iedere oudere een optie

De afgelopen jaren hebben overheid en samenleving veel aandacht geschonken aan het langer zelfstandig laten wonen van ouderen. Extramuralisering kan bij de meeste stakeholders op veel draagvlak rekenen omdat meerdere trends elkaar versterken:

• De overheid maakt zich zorgen over de financiële houdbaarheid van intramurale ouderenzorg.
• Binnen de oudste leeftijdsgroep voltrekt zich een wisseling van de wacht: een nieuwe generatie ouderen hecht meer dan ooit aan zelfstandigheid.
• Technologie maakt langer zelfstandig wonen steeds goedkoper en comfortabeler, denk hierbij bijvoorbeeld aan gebruiksvriendelijke trapliften en persoonsalarmering.

Het percentage ouderen dat in een verzorgingshuis woont daalt gestaag. De eerste verzorgingshuizen hebben al met leegstand te maken. En hoewel het langer thuis wonen soms letterlijk met vallen en opstaan gaat, is de trend dat nog meer ouderen zelfstandig blijven wonen. Maar zelfs een krachtige trend als deze loopt op termijn tegen zijn grenzen aan. Er blijft een groep ouderen voor wie (geheel) zelfstandig wonen geen optie is omdat hun lichaam of hun geest dat eenvoudigweg niet toelaat. Zij zijn aangewezen op intensieve zorg in een verpleeghuis dan wel een andere vorm van leven in een intramurale setting.

De opgave om voor deze groep in voldoende kwalitatief goede zorg te voorzien is immens, zowel in medische als in financiële zin. Deze opgave wordt gezien de ‘dubbele vergrijzing’ (een stijging van het aantal tachtigjaren) alleen maar groter. Maar uiteindelijk zit de grootste uitdaging niet in het aanbieden van voldoende goede en betaalbare zorg, hoe lastig dit op zich al is te realiseren. De centrale opgave is: hoe is de kwaliteit van leven van ouderen die zijn aangewezen op intramurale ouderenzorg wezenlijk te verbeteren?

Motivaction brengt al meer dan dertig jaar de wensen van ouderen in kaart. We signaleren een grote kloof tussen hoe de intramurale zorg nu is georganiseerd en de behoeften van ouderen en hun naasten. Deze kloof zal bij ongewijzigd beleid alleen maar groter worden. Waarom slagen verpleeghuizen er zo slecht in om tegemoet te komen aan de wensen van hun bewoners? Motivaction maakt een korte probleemanalyse en komt met een aantal oplossingsrichtingen om de kwaliteit van leven van bewoners te verbeteren. Wij zien dat de huidige problemen van de sector niet alleen het gevolg zijn van een gebrek aan geld en capaciteit. Vandaar dat ook de oplossingen in andere richtingen moeten worden gezocht.

Het verpleeghuis: een terecht imagoprobleem?

Het verpleeghuis jaagt de gemiddelde Nederlander ronduit angst aan. Misschien omdat het ons confronteert met onze eigen sterfelijkheid en het verval dat ouder worden met zich meebrengt? Nederland kent een dominante jeugdcultuur waarin we het feit dat iedereen een keer oud wordt en uiteindelijk zal sterven zoveel mogelijk proberen weg te duwen. Maar ook de verpleeghuizen zelf helpen doorgaans niet mee aan een positief imago. Te veel verpleeghuizen presenteren zich als introverte instituten, deprimerende plaatsen waar je alleen naartoe gaat om dood te gaan of om iemand te bezoeken die daarmee bezig is. Veel mensen slaan die ‘wachtkamer van de dood’ dan ook het liefst over. Uit recent onderzoek van Motivaction blijkt dat 55 procent van de mensen in de leeftijd van 55 t/m 70 het eens is met de stelling: Wanneer ik als ik oud ben iets ga mankeren, ga ik liever dood dan dat ik in een verpleeghuis moet gaan wonen.

Het huidige karakter van het verpleeghuis werkt niet alleen negatief voor bewoners. Ook voor familie, medewerkers en vrijwilligers schiet het verpleeghuis tekort. Ondanks het harde werken van velen binnen de sector is het in wezen een achtergebleven domein. Niet aantrekkelijk om er te wonen, niet aantrekkelijk om er te werken en al helemaal niet aantrekkelijk om er als vrijwilliger aan de slag te gaan. Niet handig in een tijd waarin familie en vrijwilligers een grotere rol moeten spelen in de zorg voor ouderen én waarin op termijn weer moet worden gevochten om de meest talentvolle werknemers. Kortom: zeker nu de vergrijzing de verpleeghuiszorg tot een ‘groeimarkt’ maakt, schreeuwt Nederland om nieuwe concepten die een combinatie bieden van intensieve zorg en aangenaam wonen.

Probleemanalyse: te groot, te standaard en te gemedicaliseerd

De afgelopen jaren is er veel naar buiten gekomen over misstanden in de verpleeghuiszorg. En uiteraard: hoogkwalitatieve zorg is uiteraard een basisvoorwaarde voor kwaliteit van leven. Maar er zijn meer oorzaken voor de lage waardering van het verpleeghuis. Aan die ontevredenheid liggen bredere maatschappelijke ontwikkelingen ten grondslag die niet alleen bepalend zijn voor de waardering van het verpleeghuis, maar ook voor bredere maatschappelijke onvrede. Het zijn de wezenlijke conflicten van onze tijd die in de setting van het verpleeghuis pregnant tot uiting komen.

Veeleisendere burgers ← → achterblijven comfort verpleeghuis slechts één oorzaak

Vaak wordt gezegd dat de ontevreden ‘ calculerende burger’ steeds veeleisender is en dat het verpleeghuis daarom niet meer voldoet. De eerste grootschalige verzorgingshuizen ontstaan rond het midden van de zestiger jaren en boden voor de generatie die er toen aan toe was een niet eerder vertoonde luxe. Centrale verwarming, warm en koud stromend water, een lift, dat hadden de ‘oudjes’ van toen lang niet allemaal in hun eigen woning. Het verzorgingshuis was in die zin in vele gevallen een upgrading. Door de stormachtige ontwikkeling van de koopkracht wordt het comfortniveau van het verzorgings- dan wel verpleeghuis echter al lang niet meer als een upgrading ervaren. Maar alleen het achterblijven van het comfortniveau van het verpleeghuis aanwijzen als oorzaak voor de afkeer die mensen hebben van het verpleeghuis is te eendimensionaal. Om bij de kern van het probleem te belanden moeten we juist ook naar niet materiële zaken kijken.

1. Standaardisatie ← → verscheidenheid in leefstijlen

Het verpleeghuis, maar ook veel andere maatschappelijke organisaties zetten in op standaardisatie en efficiëntieverbetering als sleutel tot het bieden van meer en betere zorg. Dit terwijl de verscheidenheid aan waarden, wensen en leefstijlen binnen de Nederlandse bevolking steeds groter wordt. Klanten zijn niet meer zoals hun grootouders. Betekende in grootouders tijd pensioen een welverdiende rust achter de geraniums, de huidige ouder wordende generaties willen met alles zoveel mogelijk doorgaan en actief blijven. Niet alleen omdat dit hen helpt langer gezond te blijven maar met name omdat zij een wezenlijk andere leefstijl hebben dan de ouderen vóór hen. In de praktijk is daarbij weinig verschil tussen ouderen met een hoge of lage sociaaleconomische status: ook ouderen die minder dan gemiddeld te besteden hebben zullen meer eisen stellen dan hun voorgangers en langer actief willen blijven.

Belangrijkste reden voor deze veranderende invulling van de ‘oude dag’ is de generatiewisseling onder ouderen. Waar de vooroorlogse generatie (geboren tussen 1910 en 1930) nog gekenmerkt wordt door sobere en plichtsgetrouwe traditionele waarden, is de stille generatie geboren tussen (1930 en 1940) al veel meer gewend aan en gesteld op materieel comfort en genieten van het leven. 2021 is een belangrijke mijlpaal. In dat jaar komen de eerste vertegenwoordigers van de protestgeneratie (geboren tussen 1941 en 1955) in hun tachtigste levensjaar. En daarmee kunnen we op middellange termijn een geheel nieuw type oudere binnen de intramurale ouderenzorg verwelkomen, één die zichzelf en zijn of haar omgeving continu wil blijven uitdagen.

Deze nieuwe generatie ouderen zal de komende jaren een grotere plaats voor zichzelf opeisen. Zij lopen te hoop tegen het idee dat mensen die de zestig gepasseerd zijn weinig meer hebben toe te voegen en maar het beste kunnen gaan ‘afbouwen’. De protestgeneratie is veel minder volgzaam dan eerdere generaties en blijft ook op hoge leeftijd tegen het gezag aanschoppen. Ze zullen zich dan ook hard maken voor ‘bejaardenemancipatie’ en zich letterlijk en figuurlijk niet laten ‘wegstoppen’.

Zet deze generatiewisseling eens naast de huidige gang van zaken binnen de intramurale ouderenzorg. Hoeveel valt daar te genieten? Is het een omgeving waar je ondanks je beperkingen wordt uitgedaagd? De noodzaak voor aanpassing van de intramurale ouderenzorg in het algemeen en de verpleeghuizen in het bijzonder wordt met deze aanstormende generatie in ieder geval alleen maar groter.

2.Professionalisering ← → meer ruimte voor mantelzorgers en vrijwilligers

In onze maatschappij is lange tijd steeds meer verantwoordelijkheid overgedragen aan professionals, waarbij steeds minder werd verwacht van bewoners zelf, dan wel de mensen om hen heen. Nu zien we in het kader van de participatiesamenleving een kentering van deze ontwikkeling. Er wordt juist meer van mantelzorgers en vrijwilligers verwacht. Op zich is dit een positieve ontwikkeling. Het welbevinden van mensen hangt niet alleen van de zorg van professionals af, maar met name ook van de mate waarin zij in contact staan met de mensen die voor hen belangrijk zijn. Door anderen weten zij zich nog altijd verbonden met de wereld buiten de muren van het verpleeghuis.

Echter: er worden weliswaar zorgtaken van professionals naar niet-professionals verschoven, maar de zeggenschap over hoe die zorg er in de praktijk uit moet zien ligt nog eenzijdig bij de professionals die – vaak genoeg tegen hun zin – zijn gebonden aan rationeel geformuleerde protocollen en regels. Dit terwijl mantelzorgers en vrijwilligers juist vanuit de emotie naar de zorg voor hun naaste kijken. Dit leidt tot frustratie over en weer: medewerkers in de zorg klagen over overmatig assertieve familieleden en die zijn op hun weer ontevreden over de betutteling van het personeel.

3. Medicalisering ← → aandacht voor de mens

De samenleving medicaliseert: op kinderen met afwijkend gedrag wordt al snel een van een afkorting voorzien etiketje geplakt, zodat een vast omschreven behandelplan kan worden uitgerold. Maar een probleem van de medische professie is dat mensen vaak gelijk worden gesteld aan hun aandoening. Uiteraard is een diagnose van belang om kwetsbare mensen goede zorg te geven, maar te vaak lijkt de sector een blinde vlek te hebben voor de persoon die achter de ziekte schuilgaat.

Ook wie naar een verpleeghuis verhuist, wordt niet opeens zijn of haar ziekte, maar blijft in de eerste plaats een uniek mens dat ondanks beperkingen toch door wil gaan met leven. Te weinig aandacht voor de mens leidt bovendien vaak tot versterkte afhankelijkheid: bij mensen die eenmaal in de rol van ‘patiënt’ zijn gezet, is te zien dat zij vaak al na een paar weken steeds minder zelf kunnen en zichzelf steeds afhankelijker gaan opstellen. Van controle over je leven ga je naar je leven ondergaan. En hoe minder je zelf in de hand hebt, hoe meer je over dingen kunt klagen.

Ergens is het ook wel logisch dat het sociale aspect van zorg de afgelopen decennia zo is verwaarloosd. Net als in veel andere sectoren verdween de mens soms uit beeld door de ongekende technologische en wetenschappelijke ontwikkelingen. De kosten voor zorg namen daarmee navenant toe, wat nu extra druk zet op de budgetten die niet bedoeld zijn voor ‘cure’ maar voor ‘care’.

Overkoepelend probleem: hang naar schaalvergroting ← → wens tot kleinschaligheid

Eén van de grootste conflicten van onze tijd zien we terug in elk van de hierboven gesignaleerde problemen: de botsing tussen het vertrouwen in meer schaalvergroting bij overheid en instellingen versus de behoefte van mensen aan herkenbaarheid, kleinschaligheid en maatwerk. Elke oplossingsrichting om de verpleeghuiszorg te verbeteren, zal dan ook moeten bijdragen aan een oplossing voor dit conflict.

Veranderingsrichtingen

Wij hebben niet de pretentie kant en klare oplossingen te bieden, daarvoor is de zorg te complex. Wel willen we een aantal richtingen aangeven die van belang zijn bij een verhoging van de kwaliteit van leven voor ouderen binnen de intramurale zorg

1. Meer aandacht voor verschillen in leefstijlen

Er dient meer aandacht te zijn voor de verschillen in wensen en waarden tussen bewoners. Gedurende je werkzame of gepensioneerde leven zijn er veel keuzemogelijkheden en dat werden er de afgelopen jaren alleen maar meer. Waarom dan als je zorg nodig hebt opeens genoegen moeten nemen met ‘one size fits all’?

Dit betekent meer differentiatie in de sfeer, aankleding, voorzieningen en locatie. Tussen de verpleeghuizen van de toekomst moeten grote verschillen bestaan. Rust is voor sommige doelgroepen aantrekkelijk, andere centra zijn juist ervaringsexplosies. Sommige mensen gaan voor gezelligheid en gezamenlijkheid en ‘de deur staat altijd open’ maar met de toenemende individualisering onder ouderen zijn er juist ook ouderen die vooral behoefte hebben aan privacy. Bij deze grotere verscheidenheid aan sfeer en woonmilieu van zorglocaties komt het mooi uit dat Nederland in ruimtelijke zin steeds meer van elkaar verschilt: ruimte en stilte kost relatief veel geld in de Randstad, maar wordt steeds voordeliger in de krimpgebieden.

Deze verschillen in wensen kan Motivaction heel goed bevragen en vaststellen, ook op basis van de input van familie en vrienden. Zo kan gericht worden gezocht naar een zorglocatie die écht bij iemand past.

2. Meer ruimte voor differentiatie in zorgaanbod

Al lang wordt er werk van gemaakt om ouderen zelf meer te laten betalen voor hun zorg. De ingevoerde scheiding tussen wonen en zorg is hier een goed voorbeeld van. Alleen: tot nu toe zijn ouderen weliswaar in bepaalde gevallen meer zelf gaan betalen, maar ze hebben daar lang niet altijd de zorg voor ontvangen die op hun persoonlijke wensen is afgestemd.

De generatie ouderen die de komende jaren te maken krijgt met een zorgvraag heeft niet alleen andere waarden dan de generatie voor hen, ze hebben gemiddeld genomen ook veel meer te besteden. Dan is het logisch dat zij een gedeelte van dat geld zullen omzetten in betere zorg. Als bestaande zorginstellingen hiervan willen profiteren dan zullen ze echter werk moeten maken van het bieden van meerwaarde ten opzichte van de huidige zorg. Vaak is op maat bijbetalen voor zorg in een omgeving naar wens nu zelfs nauwelijks mogelijk. Ook in dit opzicht dienen zorgaanbieders te veranderen, anders zullen nieuwe toetreders op de markt van buiten de zorg hen links en rechts inhalen.

Dit vraagt uiteraard om een ander financieringsmodel, waarbij de zorg die vergoed wordt door de zorgverzekeraars goed is voor de noodzakelijke basisvoorzieningen, maar de variabele aanvullende zorgbehoeftes zelf worden betaald. Dat betekent inderdaad dat aan de ene klant meer tijd en aandacht wordt besteed dan aan de andere. Dat is wennen, maar als goede basiszorg voor iedereen beschikbaar is, waarin verschilt deze differentiatie in zorgaanbod dan wezenlijk van de rest van het leven waarin ook niet iedereen in een even grote auto rijdt of in hetzelfde type huis woont?

Het is niet anders: mensen verschillen en het prachtige solidariteitsbeginsel is niet langer volledig houdbaar. Steeds meer mensen willen onderscheidend zijn en zelf hun prioriteiten kiezen.

Solidariteit en een egalitair zorgaanbod werken alleen als een overtuigende meerderheid volledig meewerkt aan het collectieve algemene belang. Dat is al lang niet meer het geval, dus het systeem zal het gedrag van de mensen volgen. Zo zal het op termijn waarschijnlijk ook steeds minder geaccepteerd worden dat iemand die bewust gezond leeft en zich onthoudt van gezondheidsrisico’s eenzelfde premie betaalt als de persoon die door zijn of haar levensstijl willens en wetens een groot beslag gaat leggen op de gezondheidszorg. Sterker nog: waarom heeft die bewust gezond levende en waarschijnlijk medisch relatief goedkoop levende persoon geen uitzicht op een ‘gezondheidsbonus’? Een extra handje aan het bed of een betere kamer? Waarom moet iedereen over één kam worden geschoren? Waarom wordt er over de kosten van een zeer dure medische therapie nauwelijks gesproken omdat dit een recht zou zijn, en is extra aandacht voor iemand die tot dan toe weinig zorg heeft geconsumeerd onbespreekbaar?

3. Meer integratie tussen verpleeghuis en buitenwereld

De verpleeghuiszorg moet zoveel mogelijk aansluiten bij het dagelijkse leven. Niet langer dient er sprake te zijn van een monocultuur waarin ziek en zwak domineert.

Juist als je meer vrijwilligers aan je wilt binden en je weet dat steeds meer bewoners een groot belang hechten aan levendigheid en afwisseling, is het essentieel om te werken aan een écht prettige en gezellige omgeving. En dat is meer dan een fris kleurtje op de muren. Het verpleeghuis van de toekomst heeft – afhankelijk van de leefstijl van de bewoners – meer de look and feel van een Van Der Valk of de foyer van een filmhuis. En niet alleen de bewoners zullen zich hierbij senang voelen: er komen steeds meer actieve gepensioneerden, die een zinvolle betekenis willen geven aan hun bestaan. Maar dan wel graag in een verwelkomende, menselijke omgeving waar het lekker ruikt en die prettig is ingericht. En waarom vluchtelingen en asielzoekers niet inzetten als vrijwilliger? Nu zitten velen van hen verveeld duimen te draaien, terwijl zij zich allemaal prettiger voelen als zij zich nuttig kunnen maken. Niet iedereen is natuurlijk geschikt voor zorg aan ouderen, maar er kan vaak veel meer dan we denken en het helpt om vluchtelingen terug in hun kracht te zetten.

En dan is er natuurlijk ook de potentie van de zorgbehoevenden zelf. Wie op het ene vlak zorgbehoevend is (bijvoorbeeld lichamelijk) is op geestelijk gebied nog tot zeer veel in staat. Zorgbehoevenden kunnen op een ander vlak juist weer zorgverleners zijn, als we dat maar faciliteren. Dat is niet alleen vanuit praktisch oogpunt van belang, maar het geeft hen ook zelfrespect en een gevoel van wederkerigheid. Wie weet dat hij of zij ertoe doet, leeft langer en is tot veel meer in staat dan wie zich uitgerangeerd voelt.

En ook in functionele zin dient de buitenwereld naar binnen gehaald te worden. Dat betekent: meer functies waar de omliggende wijk of stad ook wat aan heeft. Dit kan tot dubbelgebruik van voorzieningen en ruimtes en zelfs tot nieuwe verdienmodellen leiden. De combinatie ouderenzorg en een kinderdagverblijf onder één dak is al een bekende combinatie aan het worden waarbij beide leeftijdsgroepen veel voor elkaar kunnen betekenen. Maar ook horeca, winkels en een revalidatie/fitnesscentrum hebben zowel voor bewoners, vrijwilligers, bezoekers als omwonenden meerwaarde en zorgen voor een andere uitstraling van een verpleeghuis. En laat jong en oud, ziek en gezond door elkaar heen wonen. De nieuwe generatie ouderen geeft er de voorkeur aan om met meerdere leeftijdsgroepen in één complex te wonen.

Deze veranderingen verbeteren de belevingskwaliteit van het verpleeghuis. Daarmee is het verpleeghuis nog geen leuk uitje geworden indien je partner daar als gevolg van een slepend ziekteproces moet verblijven. Maar de kwaliteit van de omgeving doet er niet alleen toe wanneer je voor je plezier ergens komt, maar juist ook op de moeilijke momenten in je leven.

4. Niet alleen meer verwachten van mantelzorgers en vrijwilligers, maar hen ook meer bevoegdheden geven

De verpleeghuizen moeten familie en vrijwilligers niet alleen meer laten doen, maar hen ook meer zeggenschap geven over hoe zij als niet betaalde kracht inhoud geven aan hun zorgtaak. Als iemand ’s middags een fles wijn open wil trekken met zijn of haar partner die er verblijft dan moet dat kunnen, ook al is alcohol dan misschien niet gezond. Hetzelfde geldt voor meer vrijheid in momenten waarop iemand te eten krijgt of gewassen wordt. De professional dient in goed overleg met de mantelzorger/ vrijwilliger en de bewoner samen invulling te geven aan de zorg, niet deze te dicteren. Ook al gebeurt dat vanuit het idee van ‘eigen bestwil’ voor de bewoner. Als je wilt dat mantelzorgers en vrijwilligers een grotere rol krijgen dan dient gelijkwaardigheid het uitgangspunt te zijn. Je als verpleeghuis verschuilen achter regeltjes (‘dat doen we hier nu eenmaal zo, dat zijn de voorschriften’) is een zwaktebod.

Daarbij is het goed om te beseffen dat met name mantelzorgers veel meer kunnen bieden dan alleen extra ‘handjes’: persoonlijke aandacht, een link met het verleden en de buitenwereld en een frisse bries in de soms eentonige regelmaat van het verpleeghuis. Ook daarom is hen optimaal faciliteren meer dan de moeite waard.

Overkoepelende veranderingsrichting: meer kleinschaligheid en variatie

Samenvattend dient het verpleeghuis te veranderen van grootschalig en generiek naar kleinschalig en gevarieerd. Wij zullen ons als samenleving moeten losmaken van de vreemde ordeningsmanie dat iedere groep wordt ‘opgeborgen’ in voor hem of haar passende instituten waar niets mag dat buiten het boekje valt. Bewoners willen graag onderscheidend zijn en leven en wonen in een sfeer waarin zij zichzelf herkennen.

Inspirerende voorbeelden

In de meeste Nederlandse verpleeghuizen wordt door medewerkers keihard gewerkt om ouderen een waardige laatste levensfase te bieden. Dat de waardering achterblijft bij dit harde werken komt doordat medewerkers moeten werken binnen systemen die niet aansluiten bij wat hun bewoners willen. Gelukkig zijn er ook een aantal voorbeelden van zorginstellingen waar niet alleen hard gewerkt wordt, maar waar dat tevens op een manier gebeurt die aansluit bij de behoeften van mensen. Deze voorbeelden laten zien dat betere zorg niet alleen mogelijk is, maar dat dit vaak ook kan zonder hogere kosten. Zij maken daarmee een einde aan de uitvlucht: ‘het kan niet beter worden dan het nu is, want daar is geen geld voor’. Maar zij laten ook zien dat andere excuses geen hout snijden. Bijvoorbeeld: ‘als je dement bent, doet je omgeving er niet meer toe.’ Of: ‘de buitenwacht wil nu eenmaal niet samenwerken met een verpleeghuis’ of: ‘mensen verblijven hier maar zo kort, het heeft geen zin om zorg op maat te bieden’.

• Een hospice biedt palliatieve en terminale zorg. Kleinschalig, prettige locaties, organische eigenschappen, steunend op vrijwilligers, met weinig regels en voorschriften. In de meeste hospices heerst een benaderbare informele lichtheid en is het (naar omstandigheden) prettig om te zijn. Het heeft gevoelsmatig weinig van doen met ons zorgstelsel.
• Verpleeghuis Hogewey in Weesp groepeert psychogeriatrische bewoners per unit naar hun leefstijl. Zo wordt de gewenste kleinschaligheid en variatie gerealiseerd in de context van een groter complex. Voorbeelden van een leefstijl zijn de Culturele stijl, de Christelijke en de Stadse. Tot in de kleinste details wordt het dagelijks leven in een unit vormgegeven volgens een bepaalde leefstijl: interieur, eten en drinken, bejegening van de bewoners en activiteiten. Deze differentiatie naar leefstijl vertaalt zich in beter etende en gelukkigere bewoners. Zwerfgedrag en medicijngebruik zijn afgenomen en bewoners zijn naar omstandigheden redelijk zelfredzaam.
• Verpleeghuis Bernardus in Sassenheim haalt op een heel eenvoudige manier de buitenwereld naar binnen: verenigingen en scholen mogen gratis gebruik maken van ruimtes mits zij hier voor de bewoners van het centrum iets voor terug doen. Concrete resultaten zijn een bridgecursus voor medewerkers en bewoners en het opvoeren van de groep 8 musical van de lokale basisschool in de eetzaal, zowel voor ouders van de leerlingen als voor bewoners.
• De Thomashuizen zijn een franchiseformule voor kleinschalige zorg voor verstandelijk beperkten. Een centrale organisatie levert facilitaire diensten en controleert de kwaliteit van de aangesloten vestigingen. Maximaal acht bewoners wonen en leven samen met een vaste kleine groep verzorgers.

Afsluiting: nieuwe ambitie

Er zijn hoopgevende signalen in de verbetering van de verpleeghuiszorg. Niet alleen zijn er succesvolle voorbeelden van hoe het anders kan, ook lijkt er een breed besef te zijn ontstaan dat we niet op de huidige weg verder kunnen. Dan is het jammer dat een grotere rol van mantelzorgers en vrijwilligers nog te vaak wordt uitgelegd als een bezuinigingsoperatie terwijl het de kwaliteit van leven van bewoners juist kan vergroten.

Wij zitten in een grote, onomkeerbare transformatie die hopelijk de goede kant opgaat. Het is alleen wel wennen en de veranderingen zijn in eerste instantie zeker niet altijd makkelijk. Van een model waarbij zorg voor een belangrijk deel was ‘geoutsourcet’ aan professionals en instanties gaan we hopelijk weer naar een systeem waarin de zeggenschap en de uitvoer van de zorg waar dat kan weer terecht komt bij onszelf en onze naasten. Daarmee komt zorg weer waar hij thuis hoort: bij de mensen zelf.

Een nieuwe organisatie van zorg biedt kansen voor een hogere kwaliteit van leven en meer aandacht voor de specifieke behoeften en leefstijlen van bewoners van intramurale ouderenzorg. Maar het basisniveau van de zorg moet ook op orde worden gebracht én de publieke zorgkosten dienen binnen de perken te blijven. Vandaar dat velen in de zorg zeggen: focus je eerst nou maar eens op die basiszorg en het financiële plaatje, daarna gaan we wel met specifieke wensen van bewoners aan de slag. Maar tegemoet komen aan de behoeften van bewoners is geen optionele franje, geen slagroom op de taart als er nog wat tijd of budget over is. Het is een integrale voorwaarde voor een succesvolle verpleeghuissector. Niet alleen omdat dit het welbevinden van mensen kan verbeteren, maar ook omdat het kan bijdragen aan die beide andere ambities die op dit moment op de voorgrond treden: betere zorg en betere betaalbaarheid.

Wij dagen de sector uit om ambitieus te zijn in het inspelen op de behoeften van haar klanten en zich niet te verschuilen achter regelgeving en standaard uitvluchten. Alleen zo kan de reputatie van het verpleeghuis verbeteren van een plek die angst inboezemt in een vertrouwd thuis voor wie zorg nodig heeft.

Het bericht Breek het verpleeghuis open: want leven is meer dan zorg alleen verscheen eerst op Frits Spangenberg.

Interview | Marieke van der Giessen – van Velzen

Een belangrijke vraag in het Handelingen-nummer over ‘Levensoriëntatie in het hoger onderwijs’ is die naar de leefstijlkenmerken van studerende jongeren ten opzichte van andere generaties en ook of geloofs- of levensovertuiging daarbij een rol speelt. Handelingen doet verslag van een inspirerend gesprek op persoonlijke titel met de gedreven Frits Spangenberg, oprichter en jarenlang algemeen directeur van Motivaction – research and strategy dat onderzoek doet naar leefstijl en waardenoriëntatie.

Download dit artikel

Drs. Frits Spangenberg studeerde sociologie aan de Universiteit van Amsterdam. In 1984 richtte hij onderzoeksbureau Motivaction op, dat inmiddels circa honderd medewerkers in dienst heeft. Motivaction, gevestigd in Amsterdam, helpt bedrijven en instellingen beter te presteren aan de hand van grensverleggend beleidsonderzoek. Spangenberg was jarenlang algemeen directeur. Eind 2005 heeft hij zich teruggetrokken uit de dagelijkse leiding om zich volledig bezig te kunnen houden met de maatschappelijke veranderingen die onze samenleving vormgeven. Hierover geeft hij lezingen (www.fritsspangenberg.com). Met Martijn Lampert publiceerde hij De grenzeloze generatie en de onstuitbare opmars van de B.V. IK (2011, 2013). Daarvoor verscheen van hun hand De grenzeloze generatie en de eeuwige jeugd van hun opvoeders (1e druk 2009) bij Nieuw Amsterdam Uitgevers. In dit boek gaat het vooral over opgroeien, opvoeden en onderwijzen, de tweede titel kijkt iets verder in de levensloop: naar werk, werksituaties en naar wat jongeren van de grenzeloze generatie van toekomstige werkgevers verwachten.

Zijn er specifieke leefstijlkenmerken aan te wijzen voor de jongeren van nu, met name van de groep studenten in het hoger onderwijs?

Het interessante van de vraagstelling naar specifieke kenmerken van een groep is dat je er langdurig over kunt bakkeleien en er nooit uitkomt. Iedere jongere is uniek, voelt zich ook uniek en wil tegelijkertijd bij de groep horen. Die paradox zie je eigenlijk door het hele verhaal heen terug. Als je uitgaat van de verschillen, zie je allemaal unieke individuutjes en lijkt het nérgens op, maar als je durft te kijken naar bepaalde patronen, zijn die er wel degelijk. Om dat wat duidelijker te krijgen zijn we in onze onderzoeken gaan kijken naar drie perspectieven: het generatie- of leeftijdscohort, de levensfase en de waardenoriëntatie.

Generatie- of leeftijdscohort

Het leeftijds- of generatieonderzoek dat wij doen – en ook heel veel andere onderzoeken trouwens – geeft aan dat je datgene wat je in je vormende periode hebt meegemaakt, de rest van je leven voor een belangrijk deel met je meedraagt. Daar zien we tal van bewijzen voor. Mijn ouders hebben de oorlog meegemaakt, ze waren in de bloeitijd van hun leven. Die oorlog kwam altijd terug, bij alles wat er gebeurde. Opgegroeid in een periode van schaarste, waarbij religie een veel dominanter rol speelde. Een tijd waarin je dankbaar moest zijn voor wat je kreeg, je meer moest afwachten en je bescheiden opstellen en waarin vooral ook verwacht werd dat je een bijdrage leverde aan de samenleving. Het ging om solidair zijn: je geeft veel en misschien krijg je ook wat terug.
Ik noem dit met name, omdat het in die generatie die de oorlog heel bewust heeft meegemaakt in hun jeugd, hun adolescentie, die onzekerheid en het gevoel van rechteloosheid nooit meer kwijtraken. Je bezit, maar ook je dierbaren die je van de ene dag op de andere kunt verliezen.

De jongeren van nu die wij ‘de grenzeloze generatie’ noemen, geboren vanaf 1986 tot 1995, zijn juist opgegroeid in de periode dat alles kan, zeker de hoger opgeleiden. Hun wieg heeft vaker gestaan bij ouders die ook een hogere opleiding hebben gehad. Of die als ze niet een hogere opleiding hebben genoten, wel in hun mindset open zijn, tolerant, stimulerend, inspirerend. Jongeren die in het hogere opleidingscircuit zitten, zijn van jongs af aan gestimuleerd, soms ook gefrustreerd – want daar krijg je de mooiste resultaten van. Juist dingen die níet mogen of dat je iets moet bereiken door hobbels te overwinnen, geeft eigenlijk de prestatie. Jongeren die uitblinken, of het nou sport is of studie of tekenen of muziek maken, hebben eigenlijk altijd van iemand die stimulans gekregen, een push.
De groep jongeren die lager opgeleid is komt vaker uit een nest waar de ouders minder ontwikkeld zijn. Minder opleiding, minder geld, minder stimulans en meer ontmoediging in de zin van ‘je hebt hoeden en petten en jij bent een pet; vergeet het maar, dat is toch niet voor ons’. Ouders zijn zich er vaak niet eens van bewust dat ze zelf die moed ook niet hebben om stappen te nemen en initiatieven te ontplooien. Ze hebben het idee dat als je wat probeert dat toch gedoemd is te mislukken, want ‘ik heb toch altijd pech’.

Tien, elf procent van de Nederlanders leeft onder de armoedegrens. Dat betekent dat ze van een uitkering moeten rondkomen. Er is wel geld maar toch heel schaars. Je ziet dat het voor kinderen die geboren zijn in een arm gezin heel moeilijk is om vooruit te komen. Ze kunnen wel een opleiding volgen – in Nederland is in feite alles mogelijk in technische zin – maar ze komen er bijna niet uit.

Is milieu bepalender dan motivatie, kennis, intelligentie, capaciteiten?

Het is een samenspel. Als je niet gestimuleerd wordt, pak je dat boek niet. Als de televisie altijd aanstaat op programma’s met vooral entertainment word je niet geprikkeld. Het treurige van onze achterstandswijken, en zeker ook van de ‘zwarte wijken’, is dat ze zelfbevestigend werken. De jongeren zien er allemaal andere jongeren die ook nooit een boek pakken, die ook nooit met hun ouders naar een museum gaan, of naar een theatervoorstelling – wat de meeste kinderen prachtig vinden en heel stimulerend. Zo krijgen ze nooit een ideaal, een droom, een inspiratie. Het is heel treurig eigenlijk dat dat zo vast zit.

Ik maak me in dit verband ook ernstig zorgen over het moslimfundamentalisme. Ik ken veel moslims en dat zijn hele lieve, aardige, gastvrije, begripvolle mensen. Maar de korantekst geeft veel aanleiding tot gewelddadigheid. Dat doet de Bijbel ook op een aantal punten, maar goed, dat is een andere discussie. Het christendom heeft de Verlichting doorgemaakt en wij mogen als christenen kritische vragen stellen. Een moslim mag dat niet. Als je wel vragen stelt, ben je al snel afvallige.

Deze moslims met hun eigen waarden en normen bevinden zich nu ook hier, dus je krijgt een botsing. Ik vrees dat die botsing gaat toenemen. Het zit vooral in het segment van mensen die lager opgeleid zijn en minder gestimuleerd worden. Als je weinig aspiraties hebt wat betreft opleiding, cultuur, muziek maken, leren, wetenschap, val je makkelijker terug op je cultuur en je religie. Je kunt terugvallen op je groep, die biedt camaraderie, herkenning, bescherming in zekere zin.

Ik vind dat heel zorgelijk, juist omdat de aantallen zo groot worden en we maar heel weinig doen aan burgerschap. Wat ik net even noemde, die oudere generatie die op het netvlies had dat we moeten samenwerken, solidair zijn, dat je als vanzelfsprekend zorgt voor anderen – dat zie je niet meer terug. De jongeren van nu willen weten ‘wat heb ik eraan, wat levert het op’.

Er kan zoveel en er moet ook zoveel, op allerlei domeinen moeten zij al heel jong scoren

Levensfase

Het tweede perspectief om een groep in kaart te brengen is de levensfase. Kinderen die in huis wonen, de basisschoolperiode, middelbare school, de pubers. De adolescenten die vooral aan het verkennen zijn, risico’s willen nemen en grenzen willen overschrijden. Het kan eigenlijk niet gek genoeg en dat past bij die adolescentie, dat is die levensfase. De levensfase van de jonge ouder is sneller snel risicomijdend. Dan zie je echt een omslag in eenzelfde persoon, dat komt door de verantwoordelijkheid omdat er kinderen zijn. Als die kinderen op een gegeven moment ouder worden en het huis uit gaan, zie je dat weer variëren bij diezelfde persoon.

Er zijn een stuk of vijf van die levensfasen die voor een belangrijk deel het gedrag, je tijd en vrije tijd, wat je doet en deelt met anderen bepalen. Een jong studentenstel doet hele andere dingen dan wanneer er kinderen in het gezin zijn, dat is duidelijk.

Waardenoriëntatie

Het derde gebied, het speciale aandachtsgebied van Motivaction, is de waardenoriëntatie. Die stabiliseert zich na je 24e, dat weten we intussen op basis van onze onderzoeken. Honderdduizenden mensen hebben onze Mentality-test ingevuld en een aantal van hen volgen we jarenlang. Kinderen zijn voluptiel, heel beweeglijk, en ook beïnvloedbaar. Met kinderen kun je heel veel doen in de zin van richting geven. Ook kinderen van 15, 16, 17 jaar. Als zij een bepaald rolmodel vinden, kun je ze écht een andere kant op laten gaan. Maar bijna niemand verandert na zijn 24e ingrijpend waar het mentaliteit betreft.

Jongeren bijvoorbeeld die veel belang hechten aan status en blingbling, worden niet meer postmaterialistisch, die zie je niet meer idealistisch worden, dat komt bijna niet voor. Het ontwikkelt zich wel, maar hun oriëntatie blijft: ‘ik moet laten zien dat ik het gemaakt heb, met een goeie leasebak, merkkleding, bepaalde horloges of de laatste smartphone’. Ze blijven gefocust op die uiterlijke dingen.
Als je onze Mentality-test bekijkt, zie je dat we acht groepen, acht milieus, hanteren. Met mijn hand in het vuur kan ik zeggen dat je bovenste drie groepen na je 24e nooit je onderste drie worden. Er kan er best wel eens eentje verschuiven, twee misschien, maar het draait nooit meer om. Al schuiven er drie, ze raken nooit onderop.

Betekent dit dat je je instelling, je identiteit gevonden hebt?

Na je vormingsperiode heb je je identiteit gevonden in je waardenoriëntatie, ja. We zien dat bij heel veel jongeren. Of ze nu van baan veranderen en in een ander domein gaan denken, van partner veranderen, een echtscheiding meemaken, verhuizen of een hele nieuwe lijn kiezen, hun mentaliteitsprofiel blijft ongeveer gelijk. Als het hedonistische er bijvoorbeeld in zit en het uitgaan en stappen belangrijk is voor je, dan blijft dat. De wens om entertainment te ondergaan verandert niet wezenlijk. Wel in die zin dat je andere gelegenheden kiest: de kroeg wordt een festival, de bioscoop het theater. Het niveau kan veranderen, maar het blijft uitgaan.

Keuzestress

Waar hebben studenten van nu mee te maken, anders dan de zittende generatie?

Waar studenten van nu grote moeilijkheden mee hebben is de keuzestress. Er kán zoveel en er móet naar hun idee ook zoveel. Op allerlei domeinen moeten zij al heel jong scoren. Ze moeten een goede student zijn, ze moeten een goed kind voor hun ouders zijn, een goede partner zijn, als ze al kinderen hebben moeten ze een goede ouder zijn, ze moeten sportief zijn, er goed uit zien. Dat is best moeilijk te combineren, want er moet tenslotte ook gewerkt worden. Er moet brood op de plank en om een beetje prettig te kunnen leven en je huur te betalen, moeten beide partners werken. Er is een volle agenda. Dat geeft veel stress, ook omdat die patronen heel anders zijn geworden. De vooroorlogse generatie woonde vaak in de buurt van de ouders. De vrouw was veel meer, veel meer thuis, ze had misschien een paar uur een baan, maar niet zo’n verantwoordelijkheid als vaak nu het geval is. De man werkte en kwam vaak tussen de middag thuis om te eten. Alles was veel overzichtelijker. Als er op de kinderen gepast moest worden, was er een buurvrouw. Het waren de vrouwen die sociale controle uitoefenden of even bijsprongen. Dat is nu stukken minder. Iedereen staat veel individualistischer in het leven. Ook stellen. Ze moeten er veel meer zelf voor zorgen dat het allemaal in orde komt en dat alles marcheert. Heb je kinderen, dan moet er ook van alles: paardrijden, muziekles, allerhande georganiseerde activiteiten. En er moet ook kleding naar de stomerij.

Allemaal ballen die hooggehouden moeten worden naast de ambitie om in je werk vooruit te komen of in je studie vooruit te komen, want ja, die punten moeten ook gehaald worden.

Smartphones

We hebben te maken met ‘de grenzeloze generatie’, geboren van 1986 tot 1995, en met de nieuwe lichting die nu het hoger onderwijs betreedt: de ‘millennials’. Die opschuivende cohorten volgen we. Ieder jaar worden de gegevens opnieuw verzameld.

Het tempo en de prestatiedrang is hoger geworden vergeleken met een paar decennia geleden. Internet heeft daar ook mee te maken. Kijk maar naar je kinderen, ze zijn altijd bezig met hun smartphone, om via de sociale media steeds te kunnen volgen wat hun vrienden doen.

Wij hebben zelf twintigers in huis en bij hen zie ik het steeds gerichter gebeuren. Meer ‘ik ben iets aan het uitzetten met jou’, waarbij het dan gaat om hun werkgroep bijvoorbeeld.

Maar het komt er allemaal bij! Het is bijna 24/7 dat je bereikbaar wilt zijn, moet zijn. Ga je net slapen, pling, komt er weer een berichtje binnen. Die belasting zie je heel sterk in praktische zin. Het draait om al die functionaliteiten – we hebben het dan dus niet over zingeving – maar om te zorgen dat alles een beetje reilt en zeilt. Dat heeft onmiddellijk als implicatie dat je minder verdieping in je leven kunt brengen, als je zoveel aan je hoofd hebt. Want je gaat meteen weer rennen, hup-hup-hup. Zo’n gesprek als wij nu hebben, de tijd die wij hier rustig met elkaar aan tafel zitten, is er vaak niet. ‘Nee, nee, over een kwartier moet ik daarheen’; ‘O nee, gaat niet door, hoor, dat is allemaal weer overhoop gehaald’. Het maakt het leven niet rustig, het maakt ook je mindset niet rustig, omdat je voortdurend moet improviseren om dingen voor elkaar te krijgen.

Wat betekent dit voor concentratie en prestatie, als we het over studenten hebben?

Onze generatie denkt meer in ‘serieus’ en ‘diepgang’ en ‘doorgronden’. Bij hen is het veel meer flexibel en wendbaar in de zin van kijken wat er op je afkomt. In de samenleving van nu is het ook nodig dat je die flexibiliteit en die wendbaarheid kunt opbrengen, dat je snel kunt schakelen en snel kunt veranderen. Maar het komt in mindering op zingeving. Je hebt geen tijd om je af te vragen: ‘Waar sta ik in mijn sociale omgeving, waar sta ik met betrekking tot de mensen om me heen?’

Zien jullie daar nog geen omslag in? Ik zie ook om me heen dat ze gewoon een dag niet opnemen. Een zoon die pas terugbelt als het hem uitkomt of een studente die niet reageert op appjes als ze met haar studiegroep iets voorbereidt.

Een voorhoede doet dit. Ik zou het nog geen trend willen noemen. Zo zijn er ook mensen die met vakantie willen naar een plek waar geen wifi is. Het is héél leuk om een week of een lang weekend naar een oord te gaan zonder wifi – ja, nee, maar niet langer dan een week! Het is nog geen gemeengoed om te zeggen ‘van dan tot dan sluit ik me af ’. Deze generatie leeft totaal anders dan de oudere generatie die een vaste telefoon heeft en wel even aan de deur komt als iemand niet opneemt.

Zorgelijk

We hebben bijvoorbeeld onderzoek gedaan naar gezinnen met jonge kinderen. Hoger opgeleiden hanteren regels, lager opgeleiden veel minder, en gebroken gezinnen waar echtscheiding aan de gang is, nog veel minder. Die hebben vaak een schuldgevoel ‘ze missen al zoveel’ en geven dan wél een smartphone. Juist in veel gebroken gezinnen waar vaak minder structuur is, zie je dat kinderen meer mogen en niet gelimiteerd zakgeld krijgen maar geld naar behoefte, ook al is er heel weinig geld in het gezin. Dat de kinderen minder structuur krijgen aangeboden is eigenlijk een groter handicap nog dan het gezin op zich. Deze kinderen kunnen zich vaak moeilijk concentreren. Voor je het weet zitten ze in een Wajong-uitkering en staan ze helemaal buiten het proces. Het is zorgelijk dat deze ontwikkelingen vaak pas aan het eind worden aangepakt.

Mensen die weinig structuur hebben gehad, bij wie weinig lukt in hun leven, hebben sterk de neiging om externe factoren aan te wijzen als oorzaak of schuldige, het maakt niet uit wie: de gemeente of wie dan ook. Wat dat betreft vind ik het echt een gemis om kinderen niet van jongs af aan erop te wijzen dat je zelf verantwoordelijk bent. Je hebt zelf verantwoordelijkheid voor zelfstandigheid en autonomie.

Cultuurbepaald

Je beschrijft nu een patroon en verbindt er meteen een conclusie aan, een zorg.

Dat is toegepaste wetenschap. Wij doen net een stapje verder en proberen aan te geven wat de consequenties daarvan kunnen zijn. Wij hadden hier bij Motivaction bijvoorbeeld een sollicitant voor data-analist, een jongen met een moslimachtergrond, zeer capabel, we wilden hem graag hebben. Toen we de referenties natrokken hoorden we dat hij vrouwen geen hand wilde geven. Een uiterlijkheid denk je, maar ik wil dat niet in mijn bedrijf. ik ben bij die sollicitatie naar binnen gegaan en heb hem gezegd: ‘We willen jou graag hebben, maar het is een regel in Nederland en in onze cultuur dat vrouwen gelijkwaardige partners zijn, ook om mee samen te werken.’ Hij is bij ons komen werken en hij heeft zijn werk heel goed gedaan, maar is toch na een paar jaar weggegaan omdat hij niet kon integreren. Hij kon bijvoorbeeld niet meedoen met teamuitjes omdat daar alcohol geschonken werd.

Structuur en duidelijkheid

Is er iets van andere culturen en etnische herkomst te merken op hogescholen en universiteiten?

Een tijdje geleden sprak ik voor de Hogeschool van Amsterdam bij de studie MER, marketing, economie en rechten. Tachtig procent was daar echt donker gekleurd. Dat wordt ook gepusht door de ouders, want zo’n studie biedt perspectief. Het was de opening van hun beroepenoriëntatieweek in theater Tuschinski. Ik kwam binnen en ik zag daar al die práchtige jongeren, kek gekapt en mooie pakken aan. ‘Wat is hier aan de hand?’, vroeg ik. ‘Dat is onze nieuwe lijn’, zei de studiebegeleider. ‘Ze moeten zich representatief kleden, anders komen ze er niet in en krijgen ze ook geen studiepunten.’

Ik kreeg er die week twintig hier op kantoor op bezoek en het grappige was dat ze stipt op tijd waren. Wat bleek: ze hadden afgesproken bij het Centraal Station en eentje had uitgezocht hoe ze er moesten komen. Ze zagen er ook nu weer keurig uit. Ik zei: ‘Van harte welkom. Het is jullie beroepenoriëntatieweek en jullie hebben gekozen voor Motivaction. Wat weten jullie van Motivaction?’ … stilte … Niemand had ons gegoogeld of zich ingelezen. Dat was hun niet verteld, dus hadden ze dat niet gedaan.

Voor mij was dat buitengewoon leerzaam en verhelderend. De focus was dus gelegd op er representatief uit zien, maar niet op ‘bereid je voor, google even, bekijk de website en bedenk eens of twee slimme vragen’.

Aan het eind vroeg een van hen aan mij: ‘Kan ik hier ook een stage krijgen?’ ‘Nee’, was mijn antwoord, ‘een stage krijg je hier niet zomaar, daar moet je voor solliciteren. Daar moet je echt je best voor doen.’ Je zag ze echt een beetje flabbergasted kijken van ‘o, zit dat zo’.

Kennelijk moeten de zaken van tevoren duidelijk aangegeven worden.

Ja, je ziet dat je heel helder en duidelijk moet zijn, dat je die structuur te bieden. Ook op het hbo, en áls je dat doet, gebeurt het ook.

Hoort dat ‘voorkauwen’ bij deze generatie jongeren?

Dat is nu het grote probleem. De meeste docenten vinden dat jongeren dat zelf moeten kunnen. Maar als die jongeren het zelf niet doen … Er zijn veel jongeren bij met een niet-westerse etnische achtergrond. Hun ouders zijn geïmmigreerd en komen vaak uit de lagere ontwikkelingsgroepen. De Marokkanen die hier zijn, zijn vaak Berbers, meestal niet de ontwikkelde stedelingen. Natuurlijk zijn er ook de intellectuelen uit niet-westerse landen, een kleinere groep, die spreek je eerder, die ontmoeten wij ook eerder. Maar de grote groepen moeten die structuur krijgen. En op scholen hebben docenten de neiging om te zeggen: ‘Dat moet je toch zelf doen.’

Aan het begin van de opleiding kun je toch gewoon zeggen dat je verwacht dat studenten dingen zelf uitzoeken?

Dat is niet genoeg. Bij alle informatie-impulsen die ze krijgen, zien jongeren zich ook nog al eens demotiverend en negatief benaderd. ‘Welkom’, klinkt het dan bij het eerste college, ‘kijk maar eens naar je buurman links en je buurvrouw rechts. Van jullie drie zijn er twee over een half jaar verdwenen.’ Zo’n benadering komt heel hard aan, het is gewoon níet stimulerend. Jongeren moeten gestimuleerd worden en vooral veel geprezen, docenten moeten veel dichter op de bal zitten.

Draait het om de persoonlijke benadering?

Ik noem dat wel ‘de behoefte aan mentale intimiteit’. Voor studenten is dat enorm belangrijk. Het geeft veiligheid. Jongeren in de leerpraktijk moeten bevestiging heel frequent horen, en vooral in de positieve gestimuleerd en geprezen worden. Iets steeds op korte termijn helder en duidelijk uitleggen, zodat er geen gelegenheid is om eraan te twijfelen of er een andere invulling aan te geven.

Wat voor jonge kinderen geldt gaat blijkbaar ook nog op voor studenten.

Zeker, en waar komt dat door? Hun ouders zijn vaak heel druk met zichzelf, met al die ballen waar we het eerder over hadden. Ook speelt mee dat veel ouders bevriend willen zijn met hun kind en weinig gezag uitstralen. Alles moet leuk en gezellig zijn, alles moet kunnen. Heel veel kan ook, we leven in een zeer welvarende samenleving. En als het niet kan, dan wordt er voor gezorgd dat het wel kan.

Religie en zingeving

In de waardenoriëntatiemodellen lijkt geloof of religie geen zelfstandige rol te spelen.

Het lastige is dat religie als zodanig, afgezien van bij moslims, laag in de prioriteit staat. Wij praten in het algemeen, in de grote aantallen. En dat heeft voor een belangrijk deel te maken met de rituelen en de regels, van heel veel dingen die niet mogen – waarvan zeker kritische jongeren, studenten, zich afvragen van ‘Waarom niet? Hoe zit dat? Waar dient dat voor?’ Het stellen van die logische vragen heeft weer alles te maken met de media, met internet. Dat je alle vragen, alle problemen kunt tackelen.

‘Religie’ roept weerstanden op vanwege de geen verboden, waarvan jongeren zeggen: ‘Waar is dat voor nodig?’ en er eigenlijk helemaal geen verband in zien. Maar geloven, zingeving, een goed gesprek over ‘waarvoor zijn we op aarde’ en ‘waar ga je voor’ … die vraag is universeel. Ook lager opgeleiden denken daar graag over na. Dat wordt niet door alle religies op een goede manier aangepakt.

Zijn studenten volgens jullie onderzoeken met zingeving bezig?

Kijk, door die veelheid van zaken op hun agenda – ik chargeer – fladdert het vaak van links naar rechts. Omdat het zovéel dingen zijn, mist het vaak diepgang. Ze hebben zeker behoefte aan een diepgaand gesprek, maar maak er maar eens tijd voor.

Ze zijn toch bezig met hun levenskoers?

Levenskoers is voor veel studenten, bijvoorbeeld die de studie Marketing, Economie en Rechten volgen, vooral: ‘Wat ga ik verdienen en wat voor auto kan ik me veroorloven?’ Veel minder: ‘Welke bijdrage lever ik aan de samenleving?’ en veel meer: ‘Wat kunnen ze mij betalen, want ze mogen blij zijn dat ik straks bij hen kom werken …’

Dat klinkt zelfverzekerd.

Zeker, een beetje hoog van de toren. Kijk, optimisme is natuurlijk fantastisch, maar het gaat altijd om die balans tussen wat mag ik en wat kan ik. De vrijheid van meningsuiting is belangrijk – ook waar het gaat om de levensvragen – maar die bestaat alleen bij de gratie van verbondenheid, bij de gratie van respect. Er ligt een enorme nadruk op vrijheden, prachtig natuurlijk, maar vrijheden gaan alleen als je ook verplichtingen hebt. Veel jongeren hebben daar (nog) niet over nagedacht, zijn er ook niet mee geconfronteerd dat dat altijd in balans moet zijn.

Is dit een taak voor hogescholen en universiteiten?

Jazeker. Maar dan krijgen we een discussie over het curriculum, dat al zo vol zit en ze moeten al zoveel van de technieken en van de theorie leren. Terwijl dit, waar we het nu over hebben, zo wezenlijk is voor jouw vorming als mens, voor hoe je in de samenleving staat en welke taken je op je neemt. Het gebeurt natuurlijk wel, door ouders en door docenten, maar niet systematisch en structureel.

Op het moment dat je het bij de groep legt, of dat nu de ouders zijn of de leerkrachten, denken anderen als snel: ‘Mooi, dan hoef ik dat niet meer te doen.’

Regels handhaven

Kijk maar eens naar de praktische sociale controle, bijvoorbeeld wanneer iemand zwerfvuil op straat gooit. Bijna niemand in Nederland durft daar iets van te zeggen. Vaak zijn het jongeren en al heel snel is er de angst ‘ik kan wel gemolesteerd worden’. Het is toch eigenaardig: je bevindt je in publiek gebied, maar ‘ik loop in jouw straat en ik gooi m’n flesje neer waar ik wil. Als jij daar iets van zegt dan heb ik het recht om jou de huid vol te schelden.’ Een totale omdraaiing van zaken.

Zo zie je hoe we op het verkeerde spoor zijn. In mijn onderzoeken zie ik dat ook steeds vaker naar voren komen. Als je iets wilt bereiken als samenleving, moet je dat duidelijk stellen en handhaven. Fietsen, een mooi voorbeeld in Amsterdam Ze staan in de weg, worden vaak zomaar neergegooid of blijven half gesloopt ergens liggen. Er rijden nu vrachtwagentjes rond om die fietsen weg te halen. Niet oogluikend toestaan, maar regels handhaven en er iets aan doen.

We accepteren kennelijk dat mensen bij open afritten flesjes uit het raam gooien. En dat dat weer door andere mensen opgeraapt moet worden. Terwijl je daar relatief makkelijk iets aan kunt doen. Iemand die betrapt wordt op het uit de auto gooien van zwerfafval; meteen drie dagen vuil ruimen. Maar nee, dat klinkt betuttelend, dat kan niet. Daar hapert dus de solidariteit.

Heel veel gedragingen vormen gewoon een patroon. Een jongere die zijn flesje en plastic verpakking in de vuilnisbak deponeert is niet cool. Je ziet het op veel scholen: je gaat toch niet 50 meter verderop naar een vuilnisbak lopen, nee, dat gooi je gewoon weg. Anders ben je zo’n brave.

Hoog switch-gedrag

Hier speelt gemakzucht, maar meer waarschijnlijk dat je bij de groep wilt horen.

Maar het is een omdraaiing. Hetzelfde gebeurt met studenten: waarom stoppen er zoveel met hun studie? We hebben daar uitgebreid onderzoek naar gedaan. Studenten bezocht, met name bij het mbo, omdat daar sprake is van enorme aantallen. Ze komen met de meest vreemde smoezen waarom ze stoppen: ‘De ene docent zegt dit en de andere docent zegt dat’, ‘Mijn vriendinnen waren ook allemaal al gestopt’, ‘Ik vind de ambulance interessant, daarom ging ik in de zorg’ – een jongen – ‘maar toen moest ik bij demente bejaarden m’n stage lopen’ – tja, en dan stop je meteen?

Ook in het hoger onderwijs is sprake van zeer hoog switch-gedrag. Jongeren aan een hogere opleiding weten hun redenen slimmer te onderbouwen, maar dan nog. Ze weten waar ze aan beginnen: je bent gemotiveerd, hebt je geïnformeerd, naar voorlichtingsbijeenkomsten geweest, beroepskeuzeadvies gedaan en deze studie gekozen – waarom is het dan nu opeens niks meer?

Heel veel studies zijn natuurlijk in het eerste jaar veel theorie. Dat is altijd iets om doorheen te bijten. Vaak blijkt toch dat ze wat betreft hun eigen ontwikkeling nog niet klaar waren om hier al mee te beginnen. Hoger onderwijs is vaak: meer eigen initiatief nemen, meer zelfstudie, meer zelf werken om de gestelde doelen te halen.

Niet meegekregen

Hoezo zijn 17-, 18-, 19-jarigen nog niet toe aan die zelfstandigheid?

Ze hebben het van huis uit niet meegekregen. En ze zijn in een leeftijdsperiode waarin ze erg onzeker zijn over zichzelf en zich nog ontwikkelen. Natuurlijk hebben sommige 16-jarigen het helemaal voor elkaar, maar veel anderen niet. Door zoveel verwachtingen in de maatschappij over wat cool is en wat niet, vaak in strijd met wat ze zelf eigenlijk vinden, worden jongeren onzeker. Zo’n proces van bewust in het leven staan en kiezen waar je voor gaat wordt daardoor moeilijker. Dat geldt óok voor jongeren in het hoger onderwijs.

Onderhuids

Toch zeg je dat jongeren wel over geloven en zingeving, de vraag ‘waar ga je voor’ willen nadenken. Hoe weet je dat, waar zit dat?

Onderhuids, onderhuids! Zingeving speelt wel degelijk een rol. We zien voortdurend dat jongeren een enorme behoefte hebben aan zingeving. Als je het ‘religie’ noemt blokkeren heel veel mensen. Ook als je het over zingeving hebt, ligt het ingewikkeld, omdat het te weinig concrete betekenissen en handvatten heeft. Ze hebben nauwelijks meegekregen dat dit heel erg van belang is. Ik pleit daar met nadruk voor. Al zouden ze maar filosofie als keuzevak krijgen op de middelbare school. De vraag naar ‘wie ben ik’ heeft zóveel met je keuze en oriëntatie te maken.

Als jonge mensen zich er niet van bewust zijn, hoe kun je daar dan achter komen?

Met een omweg. Via de waaromvraag: ‘Waarom doe je dit, wie ben je?’ We ontmoeten veel jongeren die op de vraag naar ambitie en aspiratie zeggen: ‘Ik wil snel rijk en beroemd worden.’ Als je hun antwoord respecteert – nooit tegenspreken, maar gewoon op doorvragen – blijkt dat ze het eigenlijk helemaal niks vinden. Met die rijkdom, die dure auto, die blingbling, komen ook al die rapcultuur-zaken als vrouwenonderdrukking en gewelddadigheid mee naar boven, dat zien ze heus wel. Als je ze daar gewoon over laat vertellen, gaan ze zichzelf steeds meer corrigeren.

Maar zulke gesprekken hebben ze eerder nooit gehad! Vaak is een interview dat wij met hen doen de eerste keer dat er over de vraag ‘wie ben ik’ doorgepraat wordt! Dat geldt ook voor onze gesprekken met bijvoorbeeld volwassen vrouwen. Tijdens een interview dat ik had met een jonge vrouw, alweer even geleden, begon ze ineens te snikken: ‘Dat heeft mijn man me nog nooit gevraagd!’ Het is goed om je ervan bewust te zijn dat het vaak geen issue is om te bespreken hoe je in het leven staat.

Wel ben ik bezorgd, omdat ik veel te veel toestroom zie van de onderkant. We zien een neergaande lijn in onze data. Jongeren blijken vooral op uiterlijk gericht, op gadgets, op geld, veel meer dan op een prettige, mooie samenleving en het goed en gezellig maken met elkaar.

Betrokkenheid op de ander, naastenliefde, treffen jullie blijkbaar maar mondjesmaat aan?

Naastenliefde is zó’n achterhaald begrip, dat kennen ze niet meer. Maatschappelijke verantwoordelijkheid klinkt wat geaccepteerder, maar dan nog geldt: ‘ik moet werken voor mijn geld, dus jij ook’. Dat komt ook doordat we een uitkeringencultuur hebben. Veel mensen die een uitkering genieten en uitkeringsgerechtigd zijn zouden heel goed zouden kunnen werken, want er is heel veel te doen. Maar je moet er niet zoveel voor hoeven doen, het moet je komen aanwaaien.

Dat klinkt redelijk ontmoedigend.

Ik blijf heel optimistisch, al denk ik ook: ‘Tjongejonge, waar gaan we heen?’ Het wordt als betuttelend gezien, maar naastenliefde, maatschappelijke betrokkenheid, is een waarde waar je voor moet stáán.Marieke (A.M.) van der Giessen-van Velzen is onder meer eindredacteur van de tijdschriften Handelingen, Herademing en TussenRuimte. Ze heeft een journalistiek bureau voor tekst, eind- en beeldredactie. redactie.amg@online.nl

Het bericht ‘Als je zoveel aan je hoofd hebt, kun je minder verdieping in je leven brengen’ verscheen eerst op Frits Spangenberg.