“We zien een aantal patronen die voorspellen waar het naartoe gaat. Als je er middenin zit, dan zie je dat niet. Maar we zijn met zijn allen minder gezags- en plichtsgetrouw, dit leidt tot burgerlijke ongehoorzaamheid. We leggen de lat hoger: we worden veeleisender. Ook vinden we onszelf belangrijker dan de groep. We worden minder empathisch; ‘selfie’ is het woord van het jaar. Ten vierde zijn we ongeduldiger. En deze veranderingen treden steeds sneller op”, aldus Spangenberg.

Om de huidige crisis echt op te lossen moeten we volgens Spangenberg anders gaan denken, leven en besturen: “Bijvoorbeeld dat mensen nu zeggen dat zij niet alles hoeven te bezitten, maar ze willen wel toegang hebben tot die mogelijkheden. Een revolutionaire verandering. Een ander voorbeeld is dat steeds meer mensen dingen zelf gaan doen. Dat wilden ze graag maar lang ‘kon en mocht’ dat niet omdat we als systeem alles hadden geoutsourced. Dit is de participatiesamenleving waarover wordt gesproken.”

Als programmamaker Jurgen van den Berg vraagt wat in 2014 een belangrijk thema zal zijn, geeft Frits aan: “Ik hoop dat we heel veel initiatief terugbrengen bij de burger, dus bij diverse groepen; omdat mensen het zelf heel goed weten. Geld helpt maar het snoeien in bureaucratische regels werkt nog veel beter. In feite hebben we werk genoeg voor al die ouderen en jongeren.”

Tot slot reageren luisteraars op de stelling en het gesprek, waarna Spangenberg zijn wens voor 2014 uitspreekt: “Afstand doen van verworven rechten. Onze grootste handicap is dat we heel vaak vinden dat we ergens recht op hebben. Als we bereid zijn bij te dragen aan groei en ontwikkeling, gaat het met Nederland ook snel beter. Dan hoeven we ook niet meer zoveel te klagen. De lat hoog leggen mag”.

Het gesprek is in zijn geheel te beluisteren door te klikken op onderstaande banner. Het item met Spangenberg begint na 2 uur en 21 minuten en duurt 11 minuten.

Het bericht Stelling: “2014 wordt het jaar van de ommekeer” verscheen eerst op Frits Spangenberg.

Het bericht Onvrede in de maatschappij verscheen eerst op Frits Spangenberg.

It may disrupt your business model more than you expect !

• THE TRENDS SHOW
• ESOMAR LATIN AMERICA 2016 CONFERENCE
• BOGOTA 10 – 12 APRIL
• INTRODUCTION BY SESSION CHAIR FRITS SPANGENBERG

More than ever before it has become a necessity to trace and check the upcoming and the potential influence of trends. We all know the examples of once solid corporations that went bankrupt rather unexpectedly. The rise of Uber and AirBnb is only a start of a long list of new disruptions in front of us. The main reasons for these severe disruptions are twofold. On the one hand the internet and all of its connected tools facilitates an exponential change, instead of the lineair change most adults still bear in their DNA. The second complication is that not all domains move with the same speed. Startups do not know nor respect a speedlimit whereas institutions such as govenmental bodies and most schools have no clue of where we are heading to and try to adhere to the rules that were agreed upon and written down many years ago.

Charles Darwin (1809-1882) caused a paradigm shift when he concluded from his observations that not the strongest or the most intelligent, but the most adaptive species would survive. Unfortunately we have not taken his advise into practice at a satisfactory level. We still stick to rules, regulations and practices from the past and have not sufficiently reviewed what had to be changed or revised. Of course one should not throw old shoes away before the new ones are at hand; but the common insight among experienced governers that a great many laws, rules and regulations tend to become counterproductive after a couple of decades, has been debated at the most. This insight is not new at all and it has as such no connection with internet. We just failed to install a systematic program to revise customs and rules to a changing environment. It was not picked up. Serious understanding of these developments could have prevented huge losses in capital and human energy. How much do we know about the Millenium generations and the choices and decisions they are about to make? We know they do not like the financial institutions and that they are very open to change. What do we know about the babyboomers/protest generation and how they will spend their time and money in their silver decades? Shall they follow the examples of their (grand-)parents? Not very likely.

Very sad and no use to cry over spilled milk, we can change our attitude and behaviour today with three proven approaches that are flexible and have shown their impact over the years. Everybody can work it out in his or her own pace. The first one is the ever rolling Wheel of Strategic Thinking. In the top box we spend time to reflect where we are and where we would like to go.

In the next box (clockwise) we choose how we want to optimize our product or service. The choices should have a logical connection to what was decided in the previous boxes. Same goes for the choose of channels. Only now it makes sense to measure our effectiveness and satisfaction of our clients.

Of course this sounds very obvious and rather simple, but be honest: How often did you see plans for a new website or a client satisfaction survey without a common understanding about the awareness and appreciation of stakeholders and target groups.

Another, rather well known and accepted model is the Golden circle as presented by Simon Sinek. Almost too simple, but again: How often did you hear decision makers ask ‘HOW the profit could be increased and WHAT needed to be done to increase sales. Like so many youngsters ask themselves HOW they can get rich and famous and WHAT they need to do to accomplish this if possible today. If you know the work of Simon Sinek well you can see that a circle was added by Motivaction: WHO is involved? What does the target group think and what do they want to know about you? The WHY question may result in a shock. Is profit, sales, rich and famous why we live and work to a burn-out? If you do not go beyond the WHAT and HOW you get stuck most of the time; you are not inspiring and rarely attractive. Some of us are addicted to money, status and power. For most of these addicted speed is more important than trust or the truth. The WHY question would spoil their play.

If you are truly interested in the other persons you can not stop by just asking their opinion, because just like in fashion, the behaviour reflects how people cope with trends and what kind of lifestyles they adhere to. But we know that these outings are rather volatile. Basic values, such as the level of idealism, the quest for sustainability, what makes you happy, what do you like in what you are doing are rather stable after your formative period, your first 24 years of your life.

Is it not strange and in contradiction: we can all agree that the world becomes much more complex at a faster rate, yet the research budgets in general are being decreased. We do not allow ourselves the time and the means to ask the most relevant questions.

Het bericht The Trends Shop – Watch that trend verscheen eerst op Frits Spangenberg.

Er komt veel op ons af; alles verandert en dan ook nog in een steeds sneller tempo. De positie van de verloskundigen is geen uitzondering. Het voordeel van veranderingen is, dat de slimste er het meest van profiteert. De slimste is misschien niet de beste typering, de meest wendbare, degenen die met open ogen in de wereld staan; zij kunnen proactief handelen. Wanneer je alleen bedreigingen ziet of naar binnen gekeerd de waan van de dag laat domineren, dan voorspelt dat niet veel goeds. Veranderingen zijn per definitie niet statisch en kunnen diverse gedaanten aannemen. Je kunt niet alles naar je hand zetten, maar door te zien en te snappen welke processen gaande zijn, kunnen belangrijke voordelen worden behaald. Het is zaak de belangen van alle relevante actoren goed te kennen en het spel te spelen. Omgevingsfactoren en algemene trends  worden steeds belangrijker. Ik heb nog geen specifiek onderzoek voor de KNOV gedaan, maar laat ik een meer concrete invulling geven.

• Bunnik 10 juni 2016
• KNOV
• Koninklijke Nederlandse Organisatie van Verloskundigen

In algemene zin wordt na een periode van schaalvergroting, grootschalige uitbesteding, functionele verfijning en onpersoonlijk bejegening door middel van ‘spreadsheet’ managers het accent op andere waarden gelegd. Organische groei, kleinschaligheid, persoonlijke verantwoordelijkheid, mantelzorg en participatie zijn begrippen die enorm aan populariteit hebben gewonnen en voor een deel zelfs al in wetgeving worden vervat. In onze disruptieve samenleving verloopt dat echter niet altijd soepel en geleidelijk, maar eerder met horten en stoten, misverstanden en spraakverwarringen. Toch valt het niet te ontkennen dat er sprake is van een switch, een omkering. De aankomende generatie van Millenials werkt anders en wil in vele gevallen breken met het verleden, of minstens met een frisse blik traditionele praktijken kritisch bezien. Dit schept kansen.

De basis van mijn werk ligt net als het uwe: in de huiskamer.

Motivaction is groot geworden door twintig jaar geleden op een andere manier dan de collega bureaus te gaan werken. Wij zijn mensen uit alle rangen en standen thuis gaan bezoeken om met hen te praten over ‘wat beweegt u”. Vier tot vijf uur lange gesprekken om de respondent (de cliënt) te leren kennen. Hoe brengt u uw weekend door; wat is dan belangrijk? Welke rol speelt familie? Zijn vrienden voor u belangrijker dan familie? Wat betekent geld voor u? Wat leest u en waar kijkt u naar?

Welke mensen zijn belangrijke voorbeelden voor u? Honderden van dit soort vragen, waarbij de toelichting eigenlijk belangrijker is dan het antwoord zelf. Aan de inrichting van de woonkamer kan je soms al veel antwoorden afleiden. Steeds meer ervaring maakt dat je al een beeld hebt voordat de cliënt (respondent) één woord heeft gesproken. Met meer ervaring zie je meer, niet om eventuele vooroordelen te bevestigen of direct sociaal maatschappelijk te profileren, maar om je cliënt te begrijpen, te doorgronden. U komt ook bij de mensen thuis en u weet soms al in een split second ‘deze cliënt heeft extra uitleg nodig’, of ‘deze cliënt is erg zorgvuldig en zal mijn aanwijzingen en adviezen proberen vlekkeloos uit te voeren’. In het huidige tijdsgewricht is dit een enorm voordeel. Intramurale instellingen hebben niet dit contact met de cliënt, die wordt ook bijna direct patiënt genoemd. De patiënt moet zich inpassen en aanpassen aan de instelling. U past uw gedrag voor een deel aan, aan de situatie die u aantreft. Dat geeft een hogere graad van participatie, zoals wij dat in Nederland nu graag zien. Is dat een voordeel voor u of niet?

Natuurlijk komt er veel meer kijken bij de dagelijkse praktijk, maar ieder voordeel moet bewust worden gevierd, het sterkt het zelfvertrouwen en de werkwijze en positie van de beroepsgroep.

Motivaction heeft een systeem ontwikkeld om met behulp van een test te bepalen hoe mensen in elkaar zitten, hoe er wordt gereageerd. Met een beperkt aantal vragen kunnen wij vaststellen of de cliënt eerder plichtsgetrouw is of juist veeleisend en rechtenbewust. Of de cliënt eerder warm loopt voor een betere samenleving of vooral uit is op het winnen van status. Ik wil niets veroordelen, maar noem dit omdat het zinnig is als je snel weet hoe je het beste en het snelst je doelen kunt bereiken.

Via Google zie je bij “Mentality’ al snel “Doe de Mentality test”. Binnen 10 minuten heeft u een uitslag en een interieur foto op uw email adres. Natuurlijk klopt dit nooit 100%, maar het geeft wel een duidelijke indicatie die u scherper leert zien. U ziet in de eerste plaats wie u zelf bent en waar uw affiniteiten liggen. Met gelijkgestemde cliënten schakel je sneller dan met ‘anders denkenden’. Dat wist u al, dat is helemaal niet erg. Maar als je weet waar je zelf staat en wie je tegenover je hebt kan je sneller en effectiever je doelen bereiken. Ook kwaliteit is sneller te bereiken met gelijkgestemden, ook vroegtijdige signalering van complicaties merk je doorgaans sneller en adresseer je adequater bij een hoger niveau van gelijkgestemdheid.

Het werk in de zorg en verloskunde wordt er niet makkelijker op. Vergeleken met de oudere generaties wordt de lat steeds hoger gelegd. Waren jonge moeders een paar generaties geleden vooral dankbaar en afwachtend, nu eerder veeleisend en ongeduldig. De relatie wordt eerder op scherp gezet en daar moet je als hulpverlener maar mee om weten te gaan.

Mede doordat in jonge gezinnen beide partners werken en er dus niet altijd tijd is om er voor de kinderen te zijn ontstaat er een schuldgevoel. Schuldgevoel leidt tot complicaties die verschillend kunnen uitpakken: enerzijds mogen de kinderen meer, anderzijds willen vele ouders alle risico’s vermijden en spelen hoog op vanuit een  plaatsvervangende schaamte dat zij er zelf niet altijd zijn. De hulpverlener heeft het dan al gauw gedaan.

Het ‘Forever Young Syndroom’ veroorzaakt onder andere dat ouders alle touwtjes zelf in handen willen houden en moeilijk kunnen delegeren of moeilijk het vertrouwen kunnen geven aan een professional. De aspecten van de onderhandelings- samenleving bevorderen juist weer dat er niet snel genoegen wordt genomen met de uitspraak van de professional. Het lijken anekdotische maatschappelijke veranderingen, maar de invloed op ons en jullie werk is enorm.

Weet wat voor vlees je in de kuip hebt. Een verloskundige aan huis, heeft een sterke basis, waar geen instantie of instelling aan kan tippen. Maar zorg dat je deze voorsprong ook professioneel invult. Ik wens jullie veel succes om dat in praktijk te brengen.

Frits Spangenberg

Het bericht De generatie-switch biedt kansen verscheen eerst op Frits Spangenberg.

Kinderen krijgen het volgens adviesbureau McKinsey niet meer automatisch beter dan hun ouders.

Natasja de Groot – Rotterdam

Volgens het McKinsey-rapport hebben in de crisisjaren vele honderden miljoenen burgers hun inkomen zien stagneren of zelfs licht dalen. De voorspelling is dat de millennials de prijs gaan betalen; ze zullen een lagere levensstandaard opbouwen dan de voorgaande generaties. Frits Spangenberg, geboren in 1948, is socioloog en oprichter van Motivaction, een bureau dat peilt wat er leeft onder de mensen. Hij is gefascineerd door de verschillen tussen generaties.

Al in 1973 riep premier Den Uyl: onze kinderen krijgen het slechter dan wij. Wat denkt u: zal het nu werkelijk zo zijn?

Frits Spangenberg:
“Het is niet voor het eerst dat we dit horen. Maar wat hebben we het met z’n allen gemiddeld veel beter gekregen dan in 1973. Ik geloof wel dat het waar is wat McKinsey nu heeft becijferd. De jongere generaties gaan het economisch slechter hebben.”

Hoe gaat dat uitpakken voor onze samenleving?

Frits Spangenberg:
“Het is een relatief probleem.”

Hoe bedoelt u?

Frits Spangenberg:
“Mijn ouders leerden mij: als je verhuist, kun je twee jaar niet met vakantie, dan moet je eerst sparen. Jongeren worden gek als je ze dit vertelt. Ze willen na de verhuizing meteen nog even naar Thailand om bij te komen.”

Gemiddeld inkomen Nederland gedaald

Als het kan, waarom ook niet?

Frits Spangenberg:
“Jongeren groeien op in een tijd dat alles kan. Een vakantie, een nieuwe smartphone en nieuwe sportschoenen. Ze vergeten dat hun ouders en grootouders hard hebben gewerkt en gespaard.”

Nu al bezwijkt een deel van de jongeren onder sociale of maatschappelijke druk, hoe moet dat dan straks?

Frits Spangenberg:
“Vroeger kreeg je een burn-out als je vijftig was, nu als je twintig bent. Jongeren willen te veel, eisen te veel van zichzelf, daar kunnen ze niet aan voldoen. Hun verwachtingen van werk en privé zijn niet zelden irreëel.”

Eigenlijk kunnen jongeren wel een schop onder hun kont gebruiken?

Frits Spangenberg:
“We hebben ze erg gepamperd. Dan zullen ze het misschien in de toekomst financieel minder krijgen en die wintervakantie moeten laten schieten. Is dat nou erg? Vetzucht is een probleem in Nederland en niet honger! Het is niet verkeerd als ze leren dat niet alles komt aanwaaien.”

U heeft wel erg makkelijk praten…

Frits Spangenberg:
“Ik heb het nu erg goed, maar als kind had ik maar één broek en één paar schoenen. Ik heb altijd hard gewerkt en gespaard. Omdat ik altijd rekening houd met slechtere tijden.”

Lang niet alle jongeren is het komen aanwaaien… Neem jongeren die opgroeien in achterstandswijken.

Frits Spangenberg:
“Dit is een veel urgenter en nijpender probleem waar het rapport niet op inzoomt: gezinnen die in een uitkeringssituatie zitten. 10 tot 11 procent van de Nederlanders leeft onder de armoedegrens. Hun kinderen belanden vaak ook in armoede. Armoede lijkt wel overerfbaar. Gelijke kansen klinkt mooi, maar in de praktijk valt dat erg tegen.”

Een tweedeling?

Frits Spangenberg:
“Ook dit heeft te maken met onze pampercultuur. We houden mensen die een uitkering ontvangen in de greep. Zij denken veelal dat het geld gratis is, dat ze er recht op hebben. O wee, als het minder wordt of als je begint over een tegenprestatie. Het sociale vangnet is ooit bedoeld om mensen omhoog te trekken, maar het heeft mensen juist afhankelijk gemaakt. Het lijkt een soort levenslange belofte te worden, maar eigenlijk is het gevangenschap.”

Bent u nog ergens wél optimistisch over?

Frits Spangenberg:
“Ja, dat er heel veel slimme en wendbare jongeren zijn die zich razendsnel kunnen aanpassen aan situaties.”

Het bericht Straks is het waar: vroeger was alles beter verscheen eerst op Frits Spangenberg.

Opening door Joost Flamand, directeur Directie Integratie Europa minister van Buitenlandse Zaken

Josje den Ridder, wetenschappelijk medewerker Sociaal en Cultureel Planbureau
Europinie: opvattingen en houdingen van Nederlanders over de Europese Unie

Frits Spangenberg, oprichter Motivaction
Is de weerstand tegen Europa nog te doorbreken?

Claes de Vreese, hoogleraar communicatiewetenschap Universiteit van Amsterdam
De invloed van media berichtgeving op de publieke opinie over Europa

Friso Wijnen, projectleider communicatie EU-voorzitterschap
Communicatie over het EU-voorzitterschap: een gezamenlijk verhaal

Paneldiscussie o.l.v. Remco Dolstra, directeur Communicatie ministerie van Buitenlandse Zaken

Waar: Oude Perszaal van het Ministerie van Buitenlandse Zaken

Wanneer: dinsdag 4 oktober a.s., 14.00 (inloop vanaf 13.45) – 17.00 (met aansluitend borrel)

Het bericht Zo denken we over Europa! verscheen eerst op Frits Spangenberg.

Frits Spangenberg (1948), macro-socioloog, onderzoeker, schrijver

• Oprichter Motivaction Research & Strategy (1984)
• Vervulde bestuursfuncties in zijn vakgebied (VMO, MOA en ESOMAR) en bestuurlijke nevenfuncties in de Nederlandse cultuursector.
• Na zijn terugtreden bij Motivaction (2011) vrij onderzoeker en spreker

Voor mij is het onderzoek naar mensen en organisaties in hun sociaal economische en maatschappelijke setting al ruim dertig jaar mijn sterkste passie: Hoe functioneren generaties in Nederland binnen hun leeftijdsgroep onderling maar ook ten opzichte van elkaar? Uw eigen visie op uw organisatie is per definitie een andere dan die van uw medewerkers.

Neem bijvoorbeeld de grote verschillen tussen babyboomers en de jongere generaties. De eerste groep kennen wij als de protestgeneratie. In hun jeugd zetten zij zich af tegen autoriteit en regels. Later gaven ze hun kinderen de vrijheid die ze zelf nooit kregen. Ook materieel ontbrak het deze jongeren aan weinig. Zij zijn opgegroeid met veel materiële voordelen in een tijd van grenzeloze mogelijkheden. Voor hen is het de tijd van de ‘B.V.-IK’. Bij een baan moeten zij zich aanpassen aan een hiërarchische omgeving met vaste structuren. Dat kan makkelijk leiden tot frictie op de werkvloer.
Andere jongere mensen die u graag aan u zou willen binden, wijzen u beleefd af. Blijkbaar klopt uw aanbod als werkgever dan niet meer met hun wensen. Funest voor u als hun capaciteiten schaars zijn!

In uw HR-beleid draait alles om wendbaarheid. Graag vertel ik u meer over de invloed van uw houding, waarden en opvattingen op uw strategisch en praktisch personeelsbeleid. En natuurlijk bespreek ik hoe u uw organisatie en medewerkers succesvol gidst in deze steeds meer disruptieve tijden.

Het bericht “Alles draait om wendbaarheid” verscheen eerst op Frits Spangenberg.

Het bericht Het gaat goed met Nederland, maar waarom voelen we dat niet? verscheen eerst op Frits Spangenberg.

Interview | Marieke van der Giessen – van Velzen

Een belangrijke vraag in het Handelingen-nummer over ‘Levensoriëntatie in het hoger onderwijs’ is die naar de leefstijlkenmerken van studerende jongeren ten opzichte van andere generaties en ook of geloofs- of levensovertuiging daarbij een rol speelt. Handelingen doet verslag van een inspirerend gesprek op persoonlijke titel met de gedreven Frits Spangenberg, oprichter en jarenlang algemeen directeur van Motivaction – research and strategy dat onderzoek doet naar leefstijl en waardenoriëntatie.

Download dit artikel

Drs. Frits Spangenberg studeerde sociologie aan de Universiteit van Amsterdam. In 1984 richtte hij onderzoeksbureau Motivaction op, dat inmiddels circa honderd medewerkers in dienst heeft. Motivaction, gevestigd in Amsterdam, helpt bedrijven en instellingen beter te presteren aan de hand van grensverleggend beleidsonderzoek. Spangenberg was jarenlang algemeen directeur. Eind 2005 heeft hij zich teruggetrokken uit de dagelijkse leiding om zich volledig bezig te kunnen houden met de maatschappelijke veranderingen die onze samenleving vormgeven. Hierover geeft hij lezingen (www.fritsspangenberg.com). Met Martijn Lampert publiceerde hij De grenzeloze generatie en de onstuitbare opmars van de B.V. IK (2011, 2013). Daarvoor verscheen van hun hand De grenzeloze generatie en de eeuwige jeugd van hun opvoeders (1e druk 2009) bij Nieuw Amsterdam Uitgevers. In dit boek gaat het vooral over opgroeien, opvoeden en onderwijzen, de tweede titel kijkt iets verder in de levensloop: naar werk, werksituaties en naar wat jongeren van de grenzeloze generatie van toekomstige werkgevers verwachten.

Zijn er specifieke leefstijlkenmerken aan te wijzen voor de jongeren van nu, met name van de groep studenten in het hoger onderwijs?

Het interessante van de vraagstelling naar specifieke kenmerken van een groep is dat je er langdurig over kunt bakkeleien en er nooit uitkomt. Iedere jongere is uniek, voelt zich ook uniek en wil tegelijkertijd bij de groep horen. Die paradox zie je eigenlijk door het hele verhaal heen terug. Als je uitgaat van de verschillen, zie je allemaal unieke individuutjes en lijkt het nérgens op, maar als je durft te kijken naar bepaalde patronen, zijn die er wel degelijk. Om dat wat duidelijker te krijgen zijn we in onze onderzoeken gaan kijken naar drie perspectieven: het generatie- of leeftijdscohort, de levensfase en de waardenoriëntatie.

Generatie- of leeftijdscohort

Het leeftijds- of generatieonderzoek dat wij doen – en ook heel veel andere onderzoeken trouwens – geeft aan dat je datgene wat je in je vormende periode hebt meegemaakt, de rest van je leven voor een belangrijk deel met je meedraagt. Daar zien we tal van bewijzen voor. Mijn ouders hebben de oorlog meegemaakt, ze waren in de bloeitijd van hun leven. Die oorlog kwam altijd terug, bij alles wat er gebeurde. Opgegroeid in een periode van schaarste, waarbij religie een veel dominanter rol speelde. Een tijd waarin je dankbaar moest zijn voor wat je kreeg, je meer moest afwachten en je bescheiden opstellen en waarin vooral ook verwacht werd dat je een bijdrage leverde aan de samenleving. Het ging om solidair zijn: je geeft veel en misschien krijg je ook wat terug.
Ik noem dit met name, omdat het in die generatie die de oorlog heel bewust heeft meegemaakt in hun jeugd, hun adolescentie, die onzekerheid en het gevoel van rechteloosheid nooit meer kwijtraken. Je bezit, maar ook je dierbaren die je van de ene dag op de andere kunt verliezen.

De jongeren van nu die wij ‘de grenzeloze generatie’ noemen, geboren vanaf 1986 tot 1995, zijn juist opgegroeid in de periode dat alles kan, zeker de hoger opgeleiden. Hun wieg heeft vaker gestaan bij ouders die ook een hogere opleiding hebben gehad. Of die als ze niet een hogere opleiding hebben genoten, wel in hun mindset open zijn, tolerant, stimulerend, inspirerend. Jongeren die in het hogere opleidingscircuit zitten, zijn van jongs af aan gestimuleerd, soms ook gefrustreerd – want daar krijg je de mooiste resultaten van. Juist dingen die níet mogen of dat je iets moet bereiken door hobbels te overwinnen, geeft eigenlijk de prestatie. Jongeren die uitblinken, of het nou sport is of studie of tekenen of muziek maken, hebben eigenlijk altijd van iemand die stimulans gekregen, een push.
De groep jongeren die lager opgeleid is komt vaker uit een nest waar de ouders minder ontwikkeld zijn. Minder opleiding, minder geld, minder stimulans en meer ontmoediging in de zin van ‘je hebt hoeden en petten en jij bent een pet; vergeet het maar, dat is toch niet voor ons’. Ouders zijn zich er vaak niet eens van bewust dat ze zelf die moed ook niet hebben om stappen te nemen en initiatieven te ontplooien. Ze hebben het idee dat als je wat probeert dat toch gedoemd is te mislukken, want ‘ik heb toch altijd pech’.

Tien, elf procent van de Nederlanders leeft onder de armoedegrens. Dat betekent dat ze van een uitkering moeten rondkomen. Er is wel geld maar toch heel schaars. Je ziet dat het voor kinderen die geboren zijn in een arm gezin heel moeilijk is om vooruit te komen. Ze kunnen wel een opleiding volgen – in Nederland is in feite alles mogelijk in technische zin – maar ze komen er bijna niet uit.

Is milieu bepalender dan motivatie, kennis, intelligentie, capaciteiten?

Het is een samenspel. Als je niet gestimuleerd wordt, pak je dat boek niet. Als de televisie altijd aanstaat op programma’s met vooral entertainment word je niet geprikkeld. Het treurige van onze achterstandswijken, en zeker ook van de ‘zwarte wijken’, is dat ze zelfbevestigend werken. De jongeren zien er allemaal andere jongeren die ook nooit een boek pakken, die ook nooit met hun ouders naar een museum gaan, of naar een theatervoorstelling – wat de meeste kinderen prachtig vinden en heel stimulerend. Zo krijgen ze nooit een ideaal, een droom, een inspiratie. Het is heel treurig eigenlijk dat dat zo vast zit.

Ik maak me in dit verband ook ernstig zorgen over het moslimfundamentalisme. Ik ken veel moslims en dat zijn hele lieve, aardige, gastvrije, begripvolle mensen. Maar de korantekst geeft veel aanleiding tot gewelddadigheid. Dat doet de Bijbel ook op een aantal punten, maar goed, dat is een andere discussie. Het christendom heeft de Verlichting doorgemaakt en wij mogen als christenen kritische vragen stellen. Een moslim mag dat niet. Als je wel vragen stelt, ben je al snel afvallige.

Deze moslims met hun eigen waarden en normen bevinden zich nu ook hier, dus je krijgt een botsing. Ik vrees dat die botsing gaat toenemen. Het zit vooral in het segment van mensen die lager opgeleid zijn en minder gestimuleerd worden. Als je weinig aspiraties hebt wat betreft opleiding, cultuur, muziek maken, leren, wetenschap, val je makkelijker terug op je cultuur en je religie. Je kunt terugvallen op je groep, die biedt camaraderie, herkenning, bescherming in zekere zin.

Ik vind dat heel zorgelijk, juist omdat de aantallen zo groot worden en we maar heel weinig doen aan burgerschap. Wat ik net even noemde, die oudere generatie die op het netvlies had dat we moeten samenwerken, solidair zijn, dat je als vanzelfsprekend zorgt voor anderen – dat zie je niet meer terug. De jongeren van nu willen weten ‘wat heb ik eraan, wat levert het op’.

Er kan zoveel en er moet ook zoveel, op allerlei domeinen moeten zij al heel jong scoren

Levensfase

Het tweede perspectief om een groep in kaart te brengen is de levensfase. Kinderen die in huis wonen, de basisschoolperiode, middelbare school, de pubers. De adolescenten die vooral aan het verkennen zijn, risico’s willen nemen en grenzen willen overschrijden. Het kan eigenlijk niet gek genoeg en dat past bij die adolescentie, dat is die levensfase. De levensfase van de jonge ouder is sneller snel risicomijdend. Dan zie je echt een omslag in eenzelfde persoon, dat komt door de verantwoordelijkheid omdat er kinderen zijn. Als die kinderen op een gegeven moment ouder worden en het huis uit gaan, zie je dat weer variëren bij diezelfde persoon.

Er zijn een stuk of vijf van die levensfasen die voor een belangrijk deel het gedrag, je tijd en vrije tijd, wat je doet en deelt met anderen bepalen. Een jong studentenstel doet hele andere dingen dan wanneer er kinderen in het gezin zijn, dat is duidelijk.

Waardenoriëntatie

Het derde gebied, het speciale aandachtsgebied van Motivaction, is de waardenoriëntatie. Die stabiliseert zich na je 24e, dat weten we intussen op basis van onze onderzoeken. Honderdduizenden mensen hebben onze Mentality-test ingevuld en een aantal van hen volgen we jarenlang. Kinderen zijn voluptiel, heel beweeglijk, en ook beïnvloedbaar. Met kinderen kun je heel veel doen in de zin van richting geven. Ook kinderen van 15, 16, 17 jaar. Als zij een bepaald rolmodel vinden, kun je ze écht een andere kant op laten gaan. Maar bijna niemand verandert na zijn 24e ingrijpend waar het mentaliteit betreft.

Jongeren bijvoorbeeld die veel belang hechten aan status en blingbling, worden niet meer postmaterialistisch, die zie je niet meer idealistisch worden, dat komt bijna niet voor. Het ontwikkelt zich wel, maar hun oriëntatie blijft: ‘ik moet laten zien dat ik het gemaakt heb, met een goeie leasebak, merkkleding, bepaalde horloges of de laatste smartphone’. Ze blijven gefocust op die uiterlijke dingen.
Als je onze Mentality-test bekijkt, zie je dat we acht groepen, acht milieus, hanteren. Met mijn hand in het vuur kan ik zeggen dat je bovenste drie groepen na je 24e nooit je onderste drie worden. Er kan er best wel eens eentje verschuiven, twee misschien, maar het draait nooit meer om. Al schuiven er drie, ze raken nooit onderop.

Betekent dit dat je je instelling, je identiteit gevonden hebt?

Na je vormingsperiode heb je je identiteit gevonden in je waardenoriëntatie, ja. We zien dat bij heel veel jongeren. Of ze nu van baan veranderen en in een ander domein gaan denken, van partner veranderen, een echtscheiding meemaken, verhuizen of een hele nieuwe lijn kiezen, hun mentaliteitsprofiel blijft ongeveer gelijk. Als het hedonistische er bijvoorbeeld in zit en het uitgaan en stappen belangrijk is voor je, dan blijft dat. De wens om entertainment te ondergaan verandert niet wezenlijk. Wel in die zin dat je andere gelegenheden kiest: de kroeg wordt een festival, de bioscoop het theater. Het niveau kan veranderen, maar het blijft uitgaan.

Keuzestress

Waar hebben studenten van nu mee te maken, anders dan de zittende generatie?

Waar studenten van nu grote moeilijkheden mee hebben is de keuzestress. Er kán zoveel en er móet naar hun idee ook zoveel. Op allerlei domeinen moeten zij al heel jong scoren. Ze moeten een goede student zijn, ze moeten een goed kind voor hun ouders zijn, een goede partner zijn, als ze al kinderen hebben moeten ze een goede ouder zijn, ze moeten sportief zijn, er goed uit zien. Dat is best moeilijk te combineren, want er moet tenslotte ook gewerkt worden. Er moet brood op de plank en om een beetje prettig te kunnen leven en je huur te betalen, moeten beide partners werken. Er is een volle agenda. Dat geeft veel stress, ook omdat die patronen heel anders zijn geworden. De vooroorlogse generatie woonde vaak in de buurt van de ouders. De vrouw was veel meer, veel meer thuis, ze had misschien een paar uur een baan, maar niet zo’n verantwoordelijkheid als vaak nu het geval is. De man werkte en kwam vaak tussen de middag thuis om te eten. Alles was veel overzichtelijker. Als er op de kinderen gepast moest worden, was er een buurvrouw. Het waren de vrouwen die sociale controle uitoefenden of even bijsprongen. Dat is nu stukken minder. Iedereen staat veel individualistischer in het leven. Ook stellen. Ze moeten er veel meer zelf voor zorgen dat het allemaal in orde komt en dat alles marcheert. Heb je kinderen, dan moet er ook van alles: paardrijden, muziekles, allerhande georganiseerde activiteiten. En er moet ook kleding naar de stomerij.

Allemaal ballen die hooggehouden moeten worden naast de ambitie om in je werk vooruit te komen of in je studie vooruit te komen, want ja, die punten moeten ook gehaald worden.

Smartphones

We hebben te maken met ‘de grenzeloze generatie’, geboren van 1986 tot 1995, en met de nieuwe lichting die nu het hoger onderwijs betreedt: de ‘millennials’. Die opschuivende cohorten volgen we. Ieder jaar worden de gegevens opnieuw verzameld.

Het tempo en de prestatiedrang is hoger geworden vergeleken met een paar decennia geleden. Internet heeft daar ook mee te maken. Kijk maar naar je kinderen, ze zijn altijd bezig met hun smartphone, om via de sociale media steeds te kunnen volgen wat hun vrienden doen.

Wij hebben zelf twintigers in huis en bij hen zie ik het steeds gerichter gebeuren. Meer ‘ik ben iets aan het uitzetten met jou’, waarbij het dan gaat om hun werkgroep bijvoorbeeld.

Maar het komt er allemaal bij! Het is bijna 24/7 dat je bereikbaar wilt zijn, moet zijn. Ga je net slapen, pling, komt er weer een berichtje binnen. Die belasting zie je heel sterk in praktische zin. Het draait om al die functionaliteiten – we hebben het dan dus niet over zingeving – maar om te zorgen dat alles een beetje reilt en zeilt. Dat heeft onmiddellijk als implicatie dat je minder verdieping in je leven kunt brengen, als je zoveel aan je hoofd hebt. Want je gaat meteen weer rennen, hup-hup-hup. Zo’n gesprek als wij nu hebben, de tijd die wij hier rustig met elkaar aan tafel zitten, is er vaak niet. ‘Nee, nee, over een kwartier moet ik daarheen’; ‘O nee, gaat niet door, hoor, dat is allemaal weer overhoop gehaald’. Het maakt het leven niet rustig, het maakt ook je mindset niet rustig, omdat je voortdurend moet improviseren om dingen voor elkaar te krijgen.

Wat betekent dit voor concentratie en prestatie, als we het over studenten hebben?

Onze generatie denkt meer in ‘serieus’ en ‘diepgang’ en ‘doorgronden’. Bij hen is het veel meer flexibel en wendbaar in de zin van kijken wat er op je afkomt. In de samenleving van nu is het ook nodig dat je die flexibiliteit en die wendbaarheid kunt opbrengen, dat je snel kunt schakelen en snel kunt veranderen. Maar het komt in mindering op zingeving. Je hebt geen tijd om je af te vragen: ‘Waar sta ik in mijn sociale omgeving, waar sta ik met betrekking tot de mensen om me heen?’

Zien jullie daar nog geen omslag in? Ik zie ook om me heen dat ze gewoon een dag niet opnemen. Een zoon die pas terugbelt als het hem uitkomt of een studente die niet reageert op appjes als ze met haar studiegroep iets voorbereidt.

Een voorhoede doet dit. Ik zou het nog geen trend willen noemen. Zo zijn er ook mensen die met vakantie willen naar een plek waar geen wifi is. Het is héél leuk om een week of een lang weekend naar een oord te gaan zonder wifi – ja, nee, maar niet langer dan een week! Het is nog geen gemeengoed om te zeggen ‘van dan tot dan sluit ik me af ’. Deze generatie leeft totaal anders dan de oudere generatie die een vaste telefoon heeft en wel even aan de deur komt als iemand niet opneemt.

Zorgelijk

We hebben bijvoorbeeld onderzoek gedaan naar gezinnen met jonge kinderen. Hoger opgeleiden hanteren regels, lager opgeleiden veel minder, en gebroken gezinnen waar echtscheiding aan de gang is, nog veel minder. Die hebben vaak een schuldgevoel ‘ze missen al zoveel’ en geven dan wél een smartphone. Juist in veel gebroken gezinnen waar vaak minder structuur is, zie je dat kinderen meer mogen en niet gelimiteerd zakgeld krijgen maar geld naar behoefte, ook al is er heel weinig geld in het gezin. Dat de kinderen minder structuur krijgen aangeboden is eigenlijk een groter handicap nog dan het gezin op zich. Deze kinderen kunnen zich vaak moeilijk concentreren. Voor je het weet zitten ze in een Wajong-uitkering en staan ze helemaal buiten het proces. Het is zorgelijk dat deze ontwikkelingen vaak pas aan het eind worden aangepakt.

Mensen die weinig structuur hebben gehad, bij wie weinig lukt in hun leven, hebben sterk de neiging om externe factoren aan te wijzen als oorzaak of schuldige, het maakt niet uit wie: de gemeente of wie dan ook. Wat dat betreft vind ik het echt een gemis om kinderen niet van jongs af aan erop te wijzen dat je zelf verantwoordelijk bent. Je hebt zelf verantwoordelijkheid voor zelfstandigheid en autonomie.

Cultuurbepaald

Je beschrijft nu een patroon en verbindt er meteen een conclusie aan, een zorg.

Dat is toegepaste wetenschap. Wij doen net een stapje verder en proberen aan te geven wat de consequenties daarvan kunnen zijn. Wij hadden hier bij Motivaction bijvoorbeeld een sollicitant voor data-analist, een jongen met een moslimachtergrond, zeer capabel, we wilden hem graag hebben. Toen we de referenties natrokken hoorden we dat hij vrouwen geen hand wilde geven. Een uiterlijkheid denk je, maar ik wil dat niet in mijn bedrijf. ik ben bij die sollicitatie naar binnen gegaan en heb hem gezegd: ‘We willen jou graag hebben, maar het is een regel in Nederland en in onze cultuur dat vrouwen gelijkwaardige partners zijn, ook om mee samen te werken.’ Hij is bij ons komen werken en hij heeft zijn werk heel goed gedaan, maar is toch na een paar jaar weggegaan omdat hij niet kon integreren. Hij kon bijvoorbeeld niet meedoen met teamuitjes omdat daar alcohol geschonken werd.

Structuur en duidelijkheid

Is er iets van andere culturen en etnische herkomst te merken op hogescholen en universiteiten?

Een tijdje geleden sprak ik voor de Hogeschool van Amsterdam bij de studie MER, marketing, economie en rechten. Tachtig procent was daar echt donker gekleurd. Dat wordt ook gepusht door de ouders, want zo’n studie biedt perspectief. Het was de opening van hun beroepenoriëntatieweek in theater Tuschinski. Ik kwam binnen en ik zag daar al die práchtige jongeren, kek gekapt en mooie pakken aan. ‘Wat is hier aan de hand?’, vroeg ik. ‘Dat is onze nieuwe lijn’, zei de studiebegeleider. ‘Ze moeten zich representatief kleden, anders komen ze er niet in en krijgen ze ook geen studiepunten.’

Ik kreeg er die week twintig hier op kantoor op bezoek en het grappige was dat ze stipt op tijd waren. Wat bleek: ze hadden afgesproken bij het Centraal Station en eentje had uitgezocht hoe ze er moesten komen. Ze zagen er ook nu weer keurig uit. Ik zei: ‘Van harte welkom. Het is jullie beroepenoriëntatieweek en jullie hebben gekozen voor Motivaction. Wat weten jullie van Motivaction?’ … stilte … Niemand had ons gegoogeld of zich ingelezen. Dat was hun niet verteld, dus hadden ze dat niet gedaan.

Voor mij was dat buitengewoon leerzaam en verhelderend. De focus was dus gelegd op er representatief uit zien, maar niet op ‘bereid je voor, google even, bekijk de website en bedenk eens of twee slimme vragen’.

Aan het eind vroeg een van hen aan mij: ‘Kan ik hier ook een stage krijgen?’ ‘Nee’, was mijn antwoord, ‘een stage krijg je hier niet zomaar, daar moet je voor solliciteren. Daar moet je echt je best voor doen.’ Je zag ze echt een beetje flabbergasted kijken van ‘o, zit dat zo’.

Kennelijk moeten de zaken van tevoren duidelijk aangegeven worden.

Ja, je ziet dat je heel helder en duidelijk moet zijn, dat je die structuur te bieden. Ook op het hbo, en áls je dat doet, gebeurt het ook.

Hoort dat ‘voorkauwen’ bij deze generatie jongeren?

Dat is nu het grote probleem. De meeste docenten vinden dat jongeren dat zelf moeten kunnen. Maar als die jongeren het zelf niet doen … Er zijn veel jongeren bij met een niet-westerse etnische achtergrond. Hun ouders zijn geïmmigreerd en komen vaak uit de lagere ontwikkelingsgroepen. De Marokkanen die hier zijn, zijn vaak Berbers, meestal niet de ontwikkelde stedelingen. Natuurlijk zijn er ook de intellectuelen uit niet-westerse landen, een kleinere groep, die spreek je eerder, die ontmoeten wij ook eerder. Maar de grote groepen moeten die structuur krijgen. En op scholen hebben docenten de neiging om te zeggen: ‘Dat moet je toch zelf doen.’

Aan het begin van de opleiding kun je toch gewoon zeggen dat je verwacht dat studenten dingen zelf uitzoeken?

Dat is niet genoeg. Bij alle informatie-impulsen die ze krijgen, zien jongeren zich ook nog al eens demotiverend en negatief benaderd. ‘Welkom’, klinkt het dan bij het eerste college, ‘kijk maar eens naar je buurman links en je buurvrouw rechts. Van jullie drie zijn er twee over een half jaar verdwenen.’ Zo’n benadering komt heel hard aan, het is gewoon níet stimulerend. Jongeren moeten gestimuleerd worden en vooral veel geprezen, docenten moeten veel dichter op de bal zitten.

Draait het om de persoonlijke benadering?

Ik noem dat wel ‘de behoefte aan mentale intimiteit’. Voor studenten is dat enorm belangrijk. Het geeft veiligheid. Jongeren in de leerpraktijk moeten bevestiging heel frequent horen, en vooral in de positieve gestimuleerd en geprezen worden. Iets steeds op korte termijn helder en duidelijk uitleggen, zodat er geen gelegenheid is om eraan te twijfelen of er een andere invulling aan te geven.

Wat voor jonge kinderen geldt gaat blijkbaar ook nog op voor studenten.

Zeker, en waar komt dat door? Hun ouders zijn vaak heel druk met zichzelf, met al die ballen waar we het eerder over hadden. Ook speelt mee dat veel ouders bevriend willen zijn met hun kind en weinig gezag uitstralen. Alles moet leuk en gezellig zijn, alles moet kunnen. Heel veel kan ook, we leven in een zeer welvarende samenleving. En als het niet kan, dan wordt er voor gezorgd dat het wel kan.

Religie en zingeving

In de waardenoriëntatiemodellen lijkt geloof of religie geen zelfstandige rol te spelen.

Het lastige is dat religie als zodanig, afgezien van bij moslims, laag in de prioriteit staat. Wij praten in het algemeen, in de grote aantallen. En dat heeft voor een belangrijk deel te maken met de rituelen en de regels, van heel veel dingen die niet mogen – waarvan zeker kritische jongeren, studenten, zich afvragen van ‘Waarom niet? Hoe zit dat? Waar dient dat voor?’ Het stellen van die logische vragen heeft weer alles te maken met de media, met internet. Dat je alle vragen, alle problemen kunt tackelen.

‘Religie’ roept weerstanden op vanwege de geen verboden, waarvan jongeren zeggen: ‘Waar is dat voor nodig?’ en er eigenlijk helemaal geen verband in zien. Maar geloven, zingeving, een goed gesprek over ‘waarvoor zijn we op aarde’ en ‘waar ga je voor’ … die vraag is universeel. Ook lager opgeleiden denken daar graag over na. Dat wordt niet door alle religies op een goede manier aangepakt.

Zijn studenten volgens jullie onderzoeken met zingeving bezig?

Kijk, door die veelheid van zaken op hun agenda – ik chargeer – fladdert het vaak van links naar rechts. Omdat het zovéel dingen zijn, mist het vaak diepgang. Ze hebben zeker behoefte aan een diepgaand gesprek, maar maak er maar eens tijd voor.

Ze zijn toch bezig met hun levenskoers?

Levenskoers is voor veel studenten, bijvoorbeeld die de studie Marketing, Economie en Rechten volgen, vooral: ‘Wat ga ik verdienen en wat voor auto kan ik me veroorloven?’ Veel minder: ‘Welke bijdrage lever ik aan de samenleving?’ en veel meer: ‘Wat kunnen ze mij betalen, want ze mogen blij zijn dat ik straks bij hen kom werken …’

Dat klinkt zelfverzekerd.

Zeker, een beetje hoog van de toren. Kijk, optimisme is natuurlijk fantastisch, maar het gaat altijd om die balans tussen wat mag ik en wat kan ik. De vrijheid van meningsuiting is belangrijk – ook waar het gaat om de levensvragen – maar die bestaat alleen bij de gratie van verbondenheid, bij de gratie van respect. Er ligt een enorme nadruk op vrijheden, prachtig natuurlijk, maar vrijheden gaan alleen als je ook verplichtingen hebt. Veel jongeren hebben daar (nog) niet over nagedacht, zijn er ook niet mee geconfronteerd dat dat altijd in balans moet zijn.

Is dit een taak voor hogescholen en universiteiten?

Jazeker. Maar dan krijgen we een discussie over het curriculum, dat al zo vol zit en ze moeten al zoveel van de technieken en van de theorie leren. Terwijl dit, waar we het nu over hebben, zo wezenlijk is voor jouw vorming als mens, voor hoe je in de samenleving staat en welke taken je op je neemt. Het gebeurt natuurlijk wel, door ouders en door docenten, maar niet systematisch en structureel.

Op het moment dat je het bij de groep legt, of dat nu de ouders zijn of de leerkrachten, denken anderen als snel: ‘Mooi, dan hoef ik dat niet meer te doen.’

Regels handhaven

Kijk maar eens naar de praktische sociale controle, bijvoorbeeld wanneer iemand zwerfvuil op straat gooit. Bijna niemand in Nederland durft daar iets van te zeggen. Vaak zijn het jongeren en al heel snel is er de angst ‘ik kan wel gemolesteerd worden’. Het is toch eigenaardig: je bevindt je in publiek gebied, maar ‘ik loop in jouw straat en ik gooi m’n flesje neer waar ik wil. Als jij daar iets van zegt dan heb ik het recht om jou de huid vol te schelden.’ Een totale omdraaiing van zaken.

Zo zie je hoe we op het verkeerde spoor zijn. In mijn onderzoeken zie ik dat ook steeds vaker naar voren komen. Als je iets wilt bereiken als samenleving, moet je dat duidelijk stellen en handhaven. Fietsen, een mooi voorbeeld in Amsterdam Ze staan in de weg, worden vaak zomaar neergegooid of blijven half gesloopt ergens liggen. Er rijden nu vrachtwagentjes rond om die fietsen weg te halen. Niet oogluikend toestaan, maar regels handhaven en er iets aan doen.

We accepteren kennelijk dat mensen bij open afritten flesjes uit het raam gooien. En dat dat weer door andere mensen opgeraapt moet worden. Terwijl je daar relatief makkelijk iets aan kunt doen. Iemand die betrapt wordt op het uit de auto gooien van zwerfafval; meteen drie dagen vuil ruimen. Maar nee, dat klinkt betuttelend, dat kan niet. Daar hapert dus de solidariteit.

Heel veel gedragingen vormen gewoon een patroon. Een jongere die zijn flesje en plastic verpakking in de vuilnisbak deponeert is niet cool. Je ziet het op veel scholen: je gaat toch niet 50 meter verderop naar een vuilnisbak lopen, nee, dat gooi je gewoon weg. Anders ben je zo’n brave.

Hoog switch-gedrag

Hier speelt gemakzucht, maar meer waarschijnlijk dat je bij de groep wilt horen.

Maar het is een omdraaiing. Hetzelfde gebeurt met studenten: waarom stoppen er zoveel met hun studie? We hebben daar uitgebreid onderzoek naar gedaan. Studenten bezocht, met name bij het mbo, omdat daar sprake is van enorme aantallen. Ze komen met de meest vreemde smoezen waarom ze stoppen: ‘De ene docent zegt dit en de andere docent zegt dat’, ‘Mijn vriendinnen waren ook allemaal al gestopt’, ‘Ik vind de ambulance interessant, daarom ging ik in de zorg’ – een jongen – ‘maar toen moest ik bij demente bejaarden m’n stage lopen’ – tja, en dan stop je meteen?

Ook in het hoger onderwijs is sprake van zeer hoog switch-gedrag. Jongeren aan een hogere opleiding weten hun redenen slimmer te onderbouwen, maar dan nog. Ze weten waar ze aan beginnen: je bent gemotiveerd, hebt je geïnformeerd, naar voorlichtingsbijeenkomsten geweest, beroepskeuzeadvies gedaan en deze studie gekozen – waarom is het dan nu opeens niks meer?

Heel veel studies zijn natuurlijk in het eerste jaar veel theorie. Dat is altijd iets om doorheen te bijten. Vaak blijkt toch dat ze wat betreft hun eigen ontwikkeling nog niet klaar waren om hier al mee te beginnen. Hoger onderwijs is vaak: meer eigen initiatief nemen, meer zelfstudie, meer zelf werken om de gestelde doelen te halen.

Niet meegekregen

Hoezo zijn 17-, 18-, 19-jarigen nog niet toe aan die zelfstandigheid?

Ze hebben het van huis uit niet meegekregen. En ze zijn in een leeftijdsperiode waarin ze erg onzeker zijn over zichzelf en zich nog ontwikkelen. Natuurlijk hebben sommige 16-jarigen het helemaal voor elkaar, maar veel anderen niet. Door zoveel verwachtingen in de maatschappij over wat cool is en wat niet, vaak in strijd met wat ze zelf eigenlijk vinden, worden jongeren onzeker. Zo’n proces van bewust in het leven staan en kiezen waar je voor gaat wordt daardoor moeilijker. Dat geldt óok voor jongeren in het hoger onderwijs.

Onderhuids

Toch zeg je dat jongeren wel over geloven en zingeving, de vraag ‘waar ga je voor’ willen nadenken. Hoe weet je dat, waar zit dat?

Onderhuids, onderhuids! Zingeving speelt wel degelijk een rol. We zien voortdurend dat jongeren een enorme behoefte hebben aan zingeving. Als je het ‘religie’ noemt blokkeren heel veel mensen. Ook als je het over zingeving hebt, ligt het ingewikkeld, omdat het te weinig concrete betekenissen en handvatten heeft. Ze hebben nauwelijks meegekregen dat dit heel erg van belang is. Ik pleit daar met nadruk voor. Al zouden ze maar filosofie als keuzevak krijgen op de middelbare school. De vraag naar ‘wie ben ik’ heeft zóveel met je keuze en oriëntatie te maken.

Als jonge mensen zich er niet van bewust zijn, hoe kun je daar dan achter komen?

Met een omweg. Via de waaromvraag: ‘Waarom doe je dit, wie ben je?’ We ontmoeten veel jongeren die op de vraag naar ambitie en aspiratie zeggen: ‘Ik wil snel rijk en beroemd worden.’ Als je hun antwoord respecteert – nooit tegenspreken, maar gewoon op doorvragen – blijkt dat ze het eigenlijk helemaal niks vinden. Met die rijkdom, die dure auto, die blingbling, komen ook al die rapcultuur-zaken als vrouwenonderdrukking en gewelddadigheid mee naar boven, dat zien ze heus wel. Als je ze daar gewoon over laat vertellen, gaan ze zichzelf steeds meer corrigeren.

Maar zulke gesprekken hebben ze eerder nooit gehad! Vaak is een interview dat wij met hen doen de eerste keer dat er over de vraag ‘wie ben ik’ doorgepraat wordt! Dat geldt ook voor onze gesprekken met bijvoorbeeld volwassen vrouwen. Tijdens een interview dat ik had met een jonge vrouw, alweer even geleden, begon ze ineens te snikken: ‘Dat heeft mijn man me nog nooit gevraagd!’ Het is goed om je ervan bewust te zijn dat het vaak geen issue is om te bespreken hoe je in het leven staat.

Wel ben ik bezorgd, omdat ik veel te veel toestroom zie van de onderkant. We zien een neergaande lijn in onze data. Jongeren blijken vooral op uiterlijk gericht, op gadgets, op geld, veel meer dan op een prettige, mooie samenleving en het goed en gezellig maken met elkaar.

Betrokkenheid op de ander, naastenliefde, treffen jullie blijkbaar maar mondjesmaat aan?

Naastenliefde is zó’n achterhaald begrip, dat kennen ze niet meer. Maatschappelijke verantwoordelijkheid klinkt wat geaccepteerder, maar dan nog geldt: ‘ik moet werken voor mijn geld, dus jij ook’. Dat komt ook doordat we een uitkeringencultuur hebben. Veel mensen die een uitkering genieten en uitkeringsgerechtigd zijn zouden heel goed zouden kunnen werken, want er is heel veel te doen. Maar je moet er niet zoveel voor hoeven doen, het moet je komen aanwaaien.

Dat klinkt redelijk ontmoedigend.

Ik blijf heel optimistisch, al denk ik ook: ‘Tjongejonge, waar gaan we heen?’ Het wordt als betuttelend gezien, maar naastenliefde, maatschappelijke betrokkenheid, is een waarde waar je voor moet stáán.Marieke (A.M.) van der Giessen-van Velzen is onder meer eindredacteur van de tijdschriften Handelingen, Herademing en TussenRuimte. Ze heeft een journalistiek bureau voor tekst, eind- en beeldredactie. redactie.amg@online.nl

Het bericht ‘Als je zoveel aan je hoofd hebt, kun je minder verdieping in je leven brengen’ verscheen eerst op Frits Spangenberg.

Zie Malcolm Gladwell in ‘Blink. Why We Fall For Tall, Dark and Handsome Men’. Vreemd genoeg is dit verschijnsel met betrekking tot vrouwen veel minder onderzocht. In het verlengde van internationale vrouwendag wellicht een goede gedachte om dit hiaat op te gaan vullen.

Volkswijsheid

Ik kom terug bij mijn algemeen geaccepteerde punt: als je goed in je vel zit bereik je meer en het kost minder energie. Mijn goede oude moeder sprak: ‘Je vangt meer vliegen met honing dan met azijn’. Een oude volkswijsheid die geen wetenschappelijk bewijs nodig had. Ook bepaalde bevolkingsgroepen, bedrijven en landen kun je als merk bekijken. Zo zou je goed bij Engelsen te rade kunnen gaan voor formaliteiten, zouden Fransen goede romantische lovers zijn, Italianen goede koks en Duitsers goede politiemensen. Maar hoed je voor een Engelse kok, een Franse regelaar, een Italiaanse politieman of een Duitse lover. Misschien is het allemaal onzin, maar de beeldvorming kan sterker werken dan de realiteit. Ook binnen bedrijven werkt dit fenomeen: zo maakt een positieve werksfeer meer mogelijk. Daarom investeren bedrijven veel in een prettige werkcultuur met bijvoorbeeld loungeplekken en teambuildingsessies. En toch gaat het ook vaak fout. De voorbeelden zijn legio. Denk aan het ombudsmannen egoconflict dat het eens zo fraaie instituut uit holt, met als gevolg een negatieve beeldvorming die omslaat in ongeloofwaardigheid. Met als gevolg dat de waarde van het instituut daalt.

WIN/Gallup-onderzoek

Vergeleken met de meeste landen gaat het met Nederland niet zo goed wat betreft het optimisme ten aanzien van de economische groei en de hoop dat 2016 beter zal zijn dan 2015. Terwijl het natuurlijk veel erger kan. Met ons WIN/Gallup-onderzoek signaleren we hier een probleem van de meer welvarende landen, de EU in het bijzonder. Is dit belangrijk? Of is het een zoveelste opinieonderzoek dat niets verandert en naar het archief kan verdwijnen. ‘Nice to know but no need to know.’

Ik vind dit soort onderzoek belangrijk omdat positieve mensen en positieve landen sterker zijn  bij het opvangen van tegenvallers. Potentieel leveren zij betere resultaten. Nederland is welvarend, maar ten aanzien van onze kwaliteit van leven zijn nog vele verbeteringen mogelijk. Met een optimistische inzet maakt de BV Nederlandmeer kans. Ik verwacht dat een aantal van de positief scorende landen een sterkere positie op de wereldmarkt gaan innemen. Alleen al uit concurrentieoverwegingen moeten wij deze kracht daarom niet onderschatten.

Een duik in de cijfers

Laten wij eens in de cijfers duiken. In alle onderzochte landen wereldwijd denkt minder dan de helft van de mensen (45%) dat 2016 economisch beter zal uitpakken dan 2015; 22 procent denkt dat het slechter wordt en 28 procent verwacht dat het min of meer gelijkblijft. De welvarende landen zijn meer pessimistisch dan optimistisch: -16 procent terwijl de opkomende economieën het tegendeel laten zien: +36 procent. Jongeren tot 34 zijn optimistischer +31 procent dan de groep van 55 jaar en ouder +13 procent. Mannen zijn iets optimistischer +26 procent dan vrouwen +22 procent. Hoogopgeleiden +28 procent zijn positiever dan laagopgeleiden +17 procent en de hoogste inkomensgroepen +33 procent zijn positiever dan het laagste segment +5 procent. Naar religie zien wij dat protestanten de economische toekomst pessimistisch inschatten -16 procent, de rooms-katholieken -5 procent, joden -6 procent, maar moslims +22 procent, boeddhisten +14 procent, hindoes +43 procent en de groep atheïsten/agnosten +45 procent.

Nationaliteiten

Deze resultaten lijken aan te geven dat mensen die autonomer in het leven staan en het leven meer naar hun hand zetten een positiever wereldbeeld hebben. Per nationaliteit zien wij grote verschillen die sterk samenhangen met de huidige economische situatie en de ontwikkelingen daarvan in de afgelopen jaren. Zo scoort Nigeria het meest positief qua economische verwachtingen +61, gevolgd door Bangladesh, China en Vietnam. De Grieken zijn met -65% hekkensluiter.

Wat zeggen deze cijfers? Het bevorderen van optimisme werkt alleen al als landen de eigen successen vieren en de problemen en zorgen structureel, met een langetermijnvisie, weten te bestrijden. Daarnaast maken onderwijs en autonomie de burger optimistischer. En een optimistische burger heeft meer vertrouwen in de toekomst en laat het geld makkelijker rollen.

Verantwoording onderzoek

De vraag, in alle talen zo letterlijk mogelijk vertaald, werd als volgt gesteld: ‘Vergeleken met dit jaar zal het volgend jaar (2016) naar uw mening een jaar zijn met economische voorspoed, economische tegenslag of zal het voor uw land hetzelfde blijven? Door de tegenspoed van de voorspoed af te trekken resulteert een x cijfer of een – cijfer, dat noemen wij de netto score.

De afgelopen maanden zijn ruim 66 duizend mensen ondervraagd in 68 landen, van Afghanistan tot Zweden. Het WIN/Gallup netwerk (Worldwide Independent Network of Market Research) heeft in bijna ieder land een onafhankelijke onderzoekpartner. De groep bedient 95 procent van de wereldmarkt. Motivaction International vertegenwoordigt Nederland. Al naar gelang de mogelijkheden en de gebruiken en mogelijkheden in de specifieke landen is het onderzoek deels face to face uitgevoerd (30 landen), telefonisch (15 landen) en online (23 landen). Er is steeds gestreefd naar een respresentatieve steekproef van n=1000 per land en het veldwerk werd uitgevoerd tussen september en december 2015.

Het bericht Vertrouwen in economische voorspoed levert geld op verscheen eerst op Frits Spangenberg.